Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Koncepcja optymalizacji zarządzania funduszami Unii Europejskiej - doświadczenie lat 2004-2006 i prognoza na lata 2007-2013 PDF Print Email
Unia Europejska
Written by   
DATE_FORMAT_LC2

Innowacyjność a dynamiczność

Prognozy Komisji Europejskiej na lata 2007 - 13 wskazują, iż gospodarka Polski znajduje się na ścieżce szybkiego wzrostu, i jest po państwach bałtyckich, Irlandii i Słowacji jednym z najszybciej rozwijających się członków Unii Europejskiej. Analizując wyniki i doświadczenia dotychczasowego funkcjonowania Polski jako członka Unii Europejskiej należy stwierdzić, że gospodarka naszego kraju wyjątkowo łatwo poradziła sobie z włączeniem się w struktury UE. Wśród widocznych pozytywnych efektów naszego wejścia do UE można wymienić m.in. wyraźne umocnienie polskiej waluty, zwiększenie wiarygodności finansowej i atrakcyjności inwestycyjnej kraju. Polska jako członek UE przyciąga inwestorów m.in. znacznym w porównaniu z innymi państwami członkowskimi rozmiarami krajowego rynku zbytu.

Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej ponad cztery lata temu otworzyło dostęp do funduszy strukturalnych dla polskich podmiotów zmieniając otoczenie konkurencyjne przedsiębiorstw. Łączna wartość środków finansowych zaangażowanych w realizację Narodowej Strategii Spójności na lata 2007-13 wyniesie ok. 85,6 mld euro. Skuteczne wykorzystanie tych środków wymaga od potencjalnych beneficjentów optymalizacji dynamiki w procesach zarządzania. W biznesie trzeciego tysiąclecia wymagającego ciągłej przedsiębiorczości kreatywnej i systematycznego uczenia się optymalizacja jest równie cenna jak wiedza. Optymalizacja ta odnosić się musi do wszystkich sfer działalności organizacji gospodarczej na obszarze wspólnego rynku europejskiego.

W sytuacji wzmagającej się burzliwości i nieprzewidywalności, konwencjonalne podejścia do zarządzania środkami unijnymi tracą rolę bytu, ponieważ polegając na preparacji działania, kontroli, porządku nie są w stanie objąć powiększonej niepewności działania - o czym przekonało się już wielu menedżerów, przy czym większość jednak zbyt późno. Potrzebne jest bardziej przedsiębiorcze ujęcie zarządzania, skierowane na odkrywanie szerokiej płaszczyzny potencjalnych przyszłości tak, aby organizacja była w stanie identyfikować albo tworzyć szanse i właściwie je wykorzystywać. Tylko wówczas można zakładać osiągnięcie sukcesu rynkowego w zjednoczonej Europie i poza nią.

Spodziewane sukcesy, cenione na równi z aktualnie osiąganymi rezultatami wyłaniają się stopniowo na drodze uczenia się w działaniu umiejętnie przewodzonego w wymiarze strategicznym, podstawą którego jest dynamiczność. Organizacja tworzy nowe kompetencje oraz odnawia się i dlatego też ekonomiczna dynamiczność jest w coraz to mniejszym stopniu uzależniona od doboru atrakcyjnego sektora rynku we właściwym czasie. Struktura rynku znajduje się częstokroć w stanie dalekim od równowagi; pojawiają się nowi, nietradycyjni aktorzy polegający na nowych źródłach przewagi konkurencyjnej i innowacyjności. Interesariusze stają się bardzie wymagający, a nasilające się presje naruszają tradycyjną równowagę władzy.

Asymetryczność ewolucji sektora MŚP

Kluczową rolę w gospodarce odgrywają małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP), które są nieodzownym czynnikiem wzrostu gospodarczego. Sytuacja MŚP, pomimo wielu obaw wyrażanych przed przystąpieniem do UE co do potencjalnych negatywnych skutków tegoż przystąpienia dla sektora MŚP nie przedstawia się negatywnie. Nie potwierdzają się obawy co do niskiej konkurencyjności polskich MŚP na rynkach Unii Europejskiej. Pomimo odnotowania zgłaszanego przez przedsiębiorców wzrostu liczby konkurentów oraz spadku zysków nastąpiła z drugiej strony bardzo dobra koniunktura w roku 2007, która umożliwiła wzrost sprzedaży oraz poszerzenie asortymentu o nowe usługi i produkty.

Pewną widoczną tendencją wśród struktury sektora MSP jest spadek liczby firm sektora MŚP w szczególności firm mikro (0-9 zatrudnionych) czemu towarzyszy jednocześnie wzrost liczebności firm małych (10-49 zatrudnionych). Czy tendencje te będą miały charakter trwały w dalszej perspektywie trudno jest w chwili obecnej prognozować. Dodatkowo czytelność tych tendencji zakłócać może fakt, że wiele firm jednoosobowych powstało w poprzednich latach niejako sztucznie w wyniku powszechnego zmuszania pracowników dotychczas zatrudnionych na umowę o pracę do "samozatrudnienia", poprzez uruchamianie działalności gospodarczej. Wiele firm powstałych w ten sposób zostało w zderzeniu z realną rzeczywistością w kolejnym okresie zlikwidowanych. Jednakże gdyby tendencje te się utrzymały mogłoby to oznaczać pozytywny kierunek ku zmniejszaniu nadmiernego rozdrobnienia sektora MŚP a co za tym idzie poprawę pozycji konkurencyjnej tych firm.

Wśród innych widocznych tendencji wywołanych akcesją można wymienić "asymetryczność" rozwoju sektora MŚP na korzyść zachodnich regionów Polski i największych aglomeracji. Wraz z przystąpieniem do UE nastąpiło widoczne ożywienie w handlu przygranicznym na zachodniej i południowej granicy Polski.

Jeśli chodzi o branże, które odnotowały największe korzyści (wzrost rentowności ze sprzedaży) w związku z akcesją są to: produkcja drewna i wyrobów z drewna oraz ze słomy i wikliny, produkcja odzieży i wyrobów futrzarskich oraz produkcja mebli. Nie potwierdziły się też przewidywane wcześniej problemy w takich branżach jak: włókiennictwo, produkcja skór wyprawianych i wyrobów z nich, produkcja wyrobów z surowców niemetalicznych, produkcja wyrobów z metali. Sukcesy odnotowała również branża usług budowlanych. Są to branże w których przeważają małe i średnie przedsiębiorstwa. Branże te również zanotowały wzrost lub dobrą rentowność ze sprzedaży. Poprawiła się także rentowność sektora produkcji artykułów żywnościowych i napojów. Sukces tych branż wiąże się m. in. - ze związanym z akcesją - swobodnym dostępem towarów polskich firm do rynku UE.

Strategia dla przedsiębiorczości

Jest wiele aspektów życia gospodarczego gdzie należy zoptymalizować działania, w szczególności działania te powinien zdynamizować nowy Rząd. Podstawowym celem polityki Rządu oraz władz regionalnych winno być tworzenie warunków dla kontynuacji i wzmacniania pozytywnych trendów, które ujawniły się w ostatnich latach. Dla rozwoju przedsiębiorczości w Polsce konieczne jest stworzenie odpowiednich warunków rozwoju. Przedsiębiorczość wymaga określonej strategii stwarzanej przez państwo, stabilnego i mądrego prawodawstwa, stabilnego systemu podatkowego, więcej środków na rozwój, na nowe technologie. Urzędnicza samowola, korupcjogenne i często niespójne prawodawstwo, rodzą liczne konflikty pomiędzy obywatelem a urzędem administracji publicznej.

W Unii Europejskiej zaczęto mówić o strategii dla przedsiębiorczości na początku lat 90-tych. Wówczas po raz pierwszy skoordynowano działania mające na celu poprawę klimatu ekonomicznego. Przedsięwzięto różnorodne formy wsparcia tego sektora, np. przepisy dotyczące MŚP ujednolicono i zliberalizowano, uproszczono systemy podatkowe, wreszcie opracowano formy wsparcia. W marcu 2000 r. Rada Europejska w Lizbonie przyjęła program reform gospodarczych, mających na celu uczynienie do roku 2010 z UE gospodarki najbardziej konkurencyjnej, dynamicznej i opartej na wiedzy. W tym kontekście przywódcy państw i rządów UE zaprosili Komisję i Państwa Członkowskie do zaprojektowania strategii służącej wyeliminowaniu przeszkód w swobodnym przepływie usług.

W dzisiejszej gospodarce usługi są wszechobecne i generują prawie 70% PKB oraz nowe miejsca pracy. Jak dotąd istniało jednak wiele przeszkód na drodze rozwoju działalności usługowej między państwami członkowskimi UE, w tym np.: nadmiernie uciążliwe systemy zezwoleń, biurokracja, nadmiernie rozbudowane procedury związane z delegowaniem pracowników. Przeszkody te oddziałują negatywnie na szeroki zakres usług - a MSP, które dominują w tym sektorze, szczególnie je odczuwają.

Zarówno przedsiębiorcy reprezentujący sektor usług jak i odbiorcy tych usług czyli konsumenci są głównymi poszkodowanymi braku prawdziwego Rynku Wewnętrznego w tym zakresie - nie mogąc korzystać z szerokiej gamy usług o konkurencyjnych cenach, a tym samym lepszej jakości życia jakiej mogliby oczekiwać na obszarze bez granic wewnętrznych. W obecnej sytuacji gospodarczej niezwykle ważnym zagadnieniem dla Rządu RP jest podjęcie działań przyczyniających się do rozwoju polskiej przedsiębiorczości m.in. dzięki poparciu projektu dyrektywy o swobodnym przepływie usług.

Jedną z ważniejszych zalet przemawiających za przystąpieniem do UE była możliwość korzystania przez przedsiębiorstwa z funduszy strukturalnych. Akcesja miała wpłynąć na istotny wzrost możliwości uzyskania wsparcia z funduszy strukturalnych w porównaniu ze środkami przedakcesyjnymi PHARE, ISPA i SAPARD. Akcesja wpłynęła w rzeczywistości na wzrost strumienia środków pomocowych. Zadowolenie z tego faktu niestety niwelowane jest w związku z wielością barier jakie związana są z procesem korzystania ze środków pomocowych.

Analiza dostępności funduszy

Fundusze wsparcia (przedakcesyjne i strukturalne) nie są w wystarczającym stopniu dostępne dla wszystkich potencjalnych beneficjentów. Z badań przeprowadzonych w 2004 r. wynika, że o dotacje w ramach programów przedakcesyjnych starało się ok. 5 % wszystkich przedsiębiorstw. O dotacje ze środków budżetu państwa starało się ok. 4,1 %. Przyczyny tak niskiej dostępności można wiązać zarówno z małą ilością dostępnych środków jak również z niewystarczającą informacją w zakresie możliwości korzystania z dotacji. Przy czym należałoby dodać, że wzmożenie akcji informacyjnej najprawdopodobniej zwiększyłoby liczbę starających się o wsparcie jednak mogliby oni aplikować o takie same środki. Mogłoby to rodzić dodatkowe frustracje i niezadowolenie przedsiębiorców.

Tak więc wydaje się, że w pierwszym rzędzie dostępność funduszy hamowana jest poprzez skromne budżety przeznaczone na wsparcie sektora małych i średnich przedsiębiorstw. Należy również dodać, że dostępność funduszy była różna w zależności od wielkości firmy. Firmy mikro w wielu przypadkach nie ubiegały się o dotacje lub też ubiegając się nie przechodziły pozytywnie procesu oceny. Ma to związek z faktem, że większość programów dotacji promuje głównie firmy o bardzo dobrej kondycji finansowej.

Progi zatrudnienia i pułapy finansowe, które określają przynależność przedsiębiorstwa do danej kategorii są bardzo szerokie i de facto obejmują prawie wszystkie przedsiębiorstwa w Polsce. Przynosi to określone skutki - chociażby przy korzystaniu z pomocy w ramach Funduszy Phare i Strukturalnych.. Firmy mikro, małe i średnie nadal są traktowanie tak samo. Preferencje dla MSP dotyczą firm z 1-osobowym zatrudnieniem jak i przedsiębiorstw z załogą liczącą 249 osób. Obecnie firmy mikro i małe przy ubieganiu się o dotacje muszą konkurować z przedsiębiorstwami średniej wielkości. Należy zauważyć, iż w takiej konkurencji nie mają wielkich szans na uzyskanie dofinansowania. Przedsiębiorstwa mikro z niskim zatrudnieniem często nie korzystają ze wsparcia, nie tylko dlatego, że przegrywają z silniejszymi partnerami, ale również dlatego, że dolne progi dotacji są dla nich za wysokie.


Doświadczenia związane z wdrażaniem programów przedakcesyjnych oraz strukturalnych wykazują na znaczną przewagę popytu na tego rodzaju instrumenty wsparcia niż faktyczną ich podaż. Budżety przeznaczone na realizację poszczególnych programów są zbyt małe w stosunku do potrzeb. Dotyczy to w szczególności funduszy wspierających inwestycje (zakup nowych maszyn i urządzeń, sprzętu komputerowego i oprogramowania) oraz funduszy wspierających podnoszenie poziomu jakość zarządzania (w tym uzyskiwanie certyfikatów ISO, HACCP, itp.).

I tak przypadku funduszy wsparcia na inwestycje środki wystarczają praktycznie na 1-2 rundy aplikacyjne. Rodzi to duże niezadowolenie przedsiębiorców, którzy wielokrotnie zachęcani do korzystania z programów wsparcia decydują się na złożenie wniosku po czym okazuje się że budżety programów już się wyczerpały z powodu dużej ilości wniosków jakie złożyli przedsiębiorcy. Taka sytuacja była widoczna już przy realizacji edycji Phare 2001 SSG, jest aktualna obecnie w przypadku funduszy strukturalnych gdzie np. terminy składania wniosków dla działania SPO-WKP Działanie 2.3 - (wsparcie poprzez inwestycje) zostały zawieszone z powodu ogromnej ilości złożonych wniosków i prawdopodobieństwa wyczerpania budżetów. Wprawdzie w ww. programie w ostatnim okresie ogłoszono nowy termin składania wniosków jednakże dotyczy on nadal tego samego budżetu i wynika raczej z niesprawdzonych prognoz co do wyczerpania środków dotychczasowymi rundami aplikacyjnymi.

Bariery informacyjne

Zgodnie z wynikami raportu IBRiOP najczęściej wskazywaną barierą wśród mikro i małych przedsiębiorstw zniechęcającą do podejmowania starań o uzyskanie pomocy publicznej jest brak podstawowych informacji na temat tego, gdzie i o jaki rodzaj pomocy można się starać. Bariera ta związana jest ze zbyt małą liczbą Punktów Konsultacyjnych (PKD) oraz zbyt małej w stosunku do potrzeb liczby konsultantów udzielających informacji w zakresie dostępności funduszy wsparcia. Dla przykładu Punkt Konsultacyjny przy Regionalnej Instytucji Finansującej w ramach przyznanego wsparcia na PK mógł sfinansować pracę praktycznie jednego konsultanta. Rzeczywiste zapotrzebowanie na informację było tak duże, że dla zapewnienia podstawowego minimum informacyjnego istniała potrzeba zatrudnienia minimum trzech konsultantów.

Dodatkowym utrudnieniem w funkcjonowaniu systemu rzetelnej informacji jest fakt, iż punkty konsultacyjne częstokroć same borykają się z problemem braku właściwej interpretacji danych zapisów w dokumentacji programowej od właściwej instytucji. Powoduje to często wydłużenie czasu przekazywania odpowiedzi przedsiębiorcy, co wpływa na negatywny obraz systemu informowania o funduszach wsparcia. W celu poprawy systemu informowania warto byłoby zmobilizować dodatkowe kanały informacyjne, poprzez szersze włączania organizacji samorządu gospodarczego w system informacyjny.

Barierą informacyjną jest również niewystarczająca ilość bezpłatnych szkoleń i spotkań informacyjnych dla przedsiębiorców. W szczególności chodzi tu o warsztaty w zakresie właściwego przygotowywania wniosków o wsparcie. Wiąże się to z niewystarczającą ilością środków jakie przeznaczane są na działania promocyjne. Przy tym jednak należy zdać sobie sprawę, że w związku ze "skąpością" środków na dotację powstaje pytanie o zasadność zwiększania budżetów przeznaczanych na informację. Innymi słowy czy warto promować coś gdzie i tak popyt przewyższa znacznie podaż.

Stopień promocji programów i funduszy zależy od wielu czynników. Jednym z fundamentów prawidłowego wykorzystania dostępnych środków jest dotarcie do środowisk potencjalnie zainteresowanych dofinansowaniem. Jeśli chodzi o duże ośrodki miejskie dostępność informacji jest bardziej zadowalająca niż w małych miejscowościach, już na poziomie gminy. Stopień wiedzy na temat programów pomocowych jest bliski zera. Rozwiązaniem wspomagającym może być rzeczywista aktywizacja tzw. Lokalnych Okienek Przedsiębiorczości zlokalizowanych przy urzędach gmin. Celowym byłoby utworzenie funduszu wsparcia na stworzenie i prowadzenie działalności informacyjnej przez gminy.

Optymalizacja zarządzania własnymi środkami

Dużą barierą zniechęcającą do starań o pomoc publiczną jest również brak własnych środków wymaganych przy staraniu się o pomoc. Aby otrzymać dotację należy najpierw wyłożyć własne środki na realizację projektu. Wprawdzie w części programów dopuszcza się korzystanie z kredytów bankowych, leasingu lub też z zaliczek na poczet realizacji projektu jednakże dotacje działają w większości na zasadzie refundacji tj. przedsiębiorstwo otrzymuje dotację dopiero po pozytywnym zakończeniu i rozliczeniu projektu.

Wypłata dotacji następuje zazwyczaj po upływie kilku miesięcy od poniesienia kosztów, przy czym doświadczenie uczy, że w przypadku korzystania z Funduszy strukturalnych nie da się przewidzieć nawet przybliżonej daty wypłaty, co uniemożliwia właściwe planowanie finansowe w firmie. Inwestycje angażujące duże środki możliwe są jedynie dla firm o bardzo dobrej kondycji finansowej, lub mających wysoką zdolność kredytową. Dodatkowo sprawę komplikuje fakt, że wiele firm podpisując umowy kredytowe podaje właśnie dotację jako źródło spłaty pierwszych rat kredytu, przy czym pierwsze płatności na rzecz banku powinny pojawić się wkrótce po zakończeniu inwestycji. W świetle dotychczasowych doświadczeń, należy powiedzieć, że kredyty te obarczone są wysokim ryzykiem dla przedsiębiorcy, gdyż często okazuje się, że wypłata dotacji następuje dopiero pod koniec okresu spłaty kredytu. Może to doprowadzić do zachwiania płynnością finansową firmy, a w skrajnych przypadkach może prowadzić do upadłości firmy.

Korzystanie ze środków funduszy unijnych w większości odbywa się na zasadzie refundacji. Co oznacza, że najpierw przedsiębiorstwo musi wyasygnować środki własne, względnie wziąć kredyt bankowy na określone przedsięwzięcie. Konsekwencją takiego systemu jest to, że z pomocy unijnej w pierwszej kolejności korzystać mogą firmy silne ekonomicznie, mogące wyłożyć własne środki finansowe i oczekiwać kilka miesięcy na częściowy ich zwrot. Mechanizm ten eliminuje automatycznie rzemieślnicze firmy mikro z ubiegania się o środki z funduszy strukturalnych Unii Europejskiej. Z uwagi na niedostatecznie mocną kondycję finansową mikro przedsiębiorstw wszelkie projekty ich dotyczące powinny zakładać etapowość w refundacji zaangażowanych środków własnych.

Bariery formalno-aplikacyjne

Przedsiębiorstwa w szczególności firmy średnie jako jedną z ważniejszych barier wskazują właśnie bariery związane z obowiązującymi procedurami ubiegania się o wsparcie. Są to w szczególności zbyt krótkie terminy składania wniosków oraz trudności z wypełnieniem wniosku o wsparcie. Przedsiębiorstwa mają dużą trudność z poprawnym złożeniem dokumentów. Wnioski o wsparcie są wielostronicowe. Dodatkowo wymagana jest ogromna liczba załączników (liczba załączników często w trakcie trwania programu rośnie z terminu na termin - w szczególności ma to miejsce w przypadku funduszy strukturalnych). Poprawne przygotowanie wniosku wymaga kilku dni lub nawet kilku tygodni intensywnej pracy zespołu ludzi.

Mikro przedsiębiorcy ubiegając się o dotację wypełniają identyczne formularze wniosków i składają te same dokumenty co średni przedsiębiorcy. Dla jednoosobowej firmy procedura aplikacyjna i formularze wniosków są zbyt skomplikowane. Dodatkową trudność sprawia również fakt częstych zmian dokumentacji programowej w tym zmiany Wytycznych dla wnioskodawców, Instrukcji wypełniania wniosków, itp. Przedsiębiorcy narzekają również na fakt, iż dokumentacja programowa napisana jest często językiem niezrozumiałym, trudnym i nieprzystępnym, co często utrudnia interpretację zawartych w niej zapisów.

Wiele trudności sprawia również przedsiębiorcom właściwe stosowanie niektórych ułatwień proceduralnych, które miały zamyśle uprościć dotychczasowe zasady, jak np. pojawiające się problemy z właściwym interpretowaniem i stosowaniem procedury uproszczonej udzielania zamówień. Wyżej wymienione ograniczenie wywołują wśród przedsiębiorców przekonanie, że nie będą w stanie samodzielnie przygotować aplikacji i muszą skorzystać z usług firm konsultingowych, które przygotują wniosek za firmę. Niestety usługi te są drogie i wielu firm nie stać jest na skorzystanie z takiej możliwości.

Elementy strategii rozliczenia dotacji

Fakt uzyskania pozytywnej decyzji odnośnie udzielenia dotacji nie kończy procesu związanego z otrzymaniem dotacji. Jedną z ważnych barier utrudniających dostęp do środków unijnych na etapie rozliczania projektu jest często brak jasno sprecyzowanych zasad dotyczących rozliczania przyznanej dotacji oraz wielość dokumentacji która musi być przez przedsiębiorcę gromadzona i dostarczona do instytucji rozliczającej dany projekt. Taki sposób rozliczeń jest uzasadniony względami zapewnienia bezpieczeństwa dla właściwego wydatkowania środków publicznych często jednak jest postrzegany przez przedsiębiorców jako niepotrzebna bariera w uzyskaniu przyznanej już dotacji. Do elementów utrudniających właściwe przygotowanie ostatecznego rozliczenia przedsiębiorcy zaliczają:

  • Nieprecyzyjnie określone zasady rozliczania i dołączania obowiązkowych załączników co powoduje utrudnienia w postaci konieczności wielokrotnego uzupełniania przedłożonego wniosku;
  • Trudności w wypełnianiu wniosków o wypłatę dotacji spowodowane nieprecyzyjnymi tytułami poszczególnych punktów raportów;
  • Zbyt duża ilość obowiązkowych załączników (np. konieczność dołączania potwierdzonych przez bank kopii dowodów zapłaty w formie poleceń przelewu oraz wyciągów bankowych);
  • Konieczność dostarczania do rozliczeń dokumentów których uzyskanie jest często dużym problemem dla przedsiębiorstwa (np. świadectw pochodzenia towarów);
  • Wymogi dotyczące trybu i terminów przesyłania uzupełnień do wniosku o wypłatę dotacji. Kolejne poprawki do wniosku wymagają niejednokrotnie uzyskania dodatkowych dokumentów od osób lub instytucji w trybie i czasie kolidującym z terminem ustalonym w umowie, na co beneficjent ma znikomy wpływ;
  • Szybki rozwój niektórych dziedzin gospodarki powoduje, że technologie czy też niektóre modele urządzeń ujęte w budżecie projektu w momencie dokonywania zakupów nie odpowiadają już aktualnym typom oferowanym na rynku przez wybranych sprzedawców, a zakup innego rodzaju z kolei powoduje utrudnienie w ocenie i akceptacji danej pozycji z pozycją w harmonogramie.
  • Bardzo długi okres oczekiwania na podpisanie aneksu do umowy, powoduje niejednokrotnie znaczne utrudnienia w realizacji projektu. W wielu przypadkach zgoda na podpisanie aneksu następuje w momencie gdy firma powinna wystąpić już z wnioskiem o kolejny aneks bowiem pierwotna przyczyna wnioskowania o aneksowanie umowy już się przedawniła lub zdezaktualizowała, tak jak ma to miejsce w przypadku aneksów dot. przesunięć w terminach rozpoczęcia lub zakończenia realizacji projektu.

Bariery powodowane przez wnioskodawców i beneficjentów

Wśród barier powodowanych przez samych przedsiębiorców, związanych ze sprawnym ubieganiem się o dotacje oraz rozliczeniem dotacji są bariery związane z tzw. czynnikiem ludzkim przyczyniającym się do miernych wyników w podejmowanych wysiłkach zmierzających do uzyskania dotacji. Są to m.in.:

  • Nieumiejętność przygotowywania wniosku o dotacje, w tym niestaranność w wypełnianiu wniosków, nie przykładanie należytej wagi do istotnych szczegółów;
  • Trudności w nadzorowaniu terminowości realizacji umowy o wsparcie;
  • Brak nawyku czytania podpisywanych umów oraz trudności w ich rozumieniu;
  • Trudności w zagwarantowaniu wkładu własnego w realizowany projekt;
  • Trudności w finansowaniu całości inwestycji w okresie przed wypłatą wsparcia, w tym niska zdolność kredytowa;
  • Negatywne stereotypy powodujące niechęć do korzystania z funduszy unijnych;
  • Nieumiejętność planowania istotnych etapów realizacji projektu i przewidywania możliwych scenariuszy rozwoju przedsiębiorstwa w wyniku realizacji projektu;
  • Brak dostatecznej wiedzy w zakresie planowania finansowego; dotyczy to w szczególności mikroprzedsiębiorstw. Firmy te nie są często w stanie skonstruować projektu pod kątem finansowym i spodziewanych efektów, mają jedynie pomysł na biznes i stosowne zasoby. Jednakże przy korzystaniu z funduszy unijnych wymagane jest znacznie precyzyjniejsze planowanie. Nieosiągnięci bądź nie utrzymanie zaplanowanych rezultatów skutkuje koniecznością zwrotu uzyskanego wsparcia;
  • Niedostateczna "kultura biznesowa", w tym: niedotrzymywanie terminów, brak nadzoru nad dokumentacją i korespondencją, itp.;
  • Częste konflikty interesów (przyzwyczajenie do korzystania z usług znajomych i rodziny).

Wśród innych barier wpływających na negatywną ocenę co do celowości ubiegania się o wsparcie należą m.in.:

  • Nadmierna "inwigilacja" firm przez instytucje nadzorujące
  • Niedostatecznie jasne w ocenie przedsiębiorców kryteria oceny wniosków
  • Opóźnienia w wypłatach dotacji uniemożliwiające planowanie i powodujące ryzyko utraty płynności przez firmy
  • Wykorzystywanie niewiedzy przedsiębiorców poprzez zewnętrzne firmy doradcze, które nakładają na firmę wysokie koszty przygotowania wniosku oraz forsują niekorzystne zapisy w umowach pomiędzy firmą a akredytowanym wykonawcą usług
  • Centralizm oceny wniosków o wsparcie. Centralizm ten wpływa na wydłużanie procesu oceny wniosków. Zbyt scentralizowany system oceny istnieje w ramach programów finansowanych z funduszy strukturalnych. Należałoby raczej szerzej włączyć w ocenę wyspecjalizowane instytucje w regionach, w tym Regionalne Instytucje Finansujące.
  • Brak dostatecznej synergii pomiędzy oceną projektów ze strony gremiów oceniających w ramach instytucji wdrażających a oceną realności projektów wynikającą z oceny banku kredytującego; Chodzi tu o fakt iż wiele projektów, które uzyskały już promesę banku na uzyskanie kredytu na dany projekt nie przechodzą pozytywnie oceny wśród grup oceniających jako nie rokujące powodzenia ekonomicznego przedsięwzięcia.

Wnioski końcowe

Obraz funkcjonującego systemu kontraktowania i wdrażania programów pomocowych Unii Europejskiej nie rysuje się niestety w sposób satysfakcjonujący w odczuciu samych odbiorców (wnioskodawców i beneficjentów programów wsparcia) jak też i instytucji wdrażających. Pojawia się wiele głosów krytycznych w szczególności wśród wnioskodawców, którym nie powiodło się uzyskanie wsparcia. Beneficjenci, którzy uzyskali wsparcie deklarują wprawdzie, że proces ten był trudny i "biurokratyczny" jednak przyznają, że procedury były możliwe do przejścia i że są w stanie zrozumieć konieczność skomplikowanych procedur i wymogów mających zapewnienia przejrzystości realizowanych projektów.

Trudności na jakie napotkano w pierwszym okresie wdrażania funduszy strukturalnych w dużej mierze można tłumaczyć faktem nowości tematu i tak naprawdę braku dostatecznych doświadczeń w zakresie realizacji programów zarówno wśród samych odbiorców jak i instytucji odpowiedzialnych za wdrażanie programów. Doświadczenia związane z realizacją programów przedakcesyjnych okazały się bardzo przydatne jednak niewystarczające w przypadku wdrażania samych programów strukturalnych. Wśród beneficjentów, którzy uczestniczyli zarówno w programach przedakcesyjnych jak i w programach strukturalnych istnieje opinia, że programy przedakcesyjne Phare były zdecydowanie "bardziej osiągalne" niż wsparcie z funduszy strukturalnych. Ta łatwiejsza osiągalność programów przedakcesyjnych wiąże się zarówno z faktem mniej skomplikowanych procedur i dokumentacji konkursowej, jak i z faktem szybkości uzyskiwania wyników procesu oceny, a tym samych niepotrzebnego centralizmu w ocenie wniosków z całego kraju (ocena ostateczna - merytoryczna - odbywa się centralnie w Warszawie).

Do głównych wniosków jakie należy wyciągnąć z dotychczasowych doświadczeń i kierunków w jakich system zarządzania powinien zdążać zaliczyć trzeba:

  1. Decentralizację systemu wdrażania funduszy strukturalnych oraz przeniesienie większych kompetencji na Regionalne Instytucje Finansujące;
  2. Konieczność uproszczeń proceduralnych, zarówno na etapie oceny wniosków jak i na etapie wdrażania projektów, przy czym uproszczenia te powinny zmierzać w kierunku minimalizowania biurokracji i skracania procesu rozpatrywania i rozliczania projektów;
  3. Zwiększenie budżetów wsparcia przeznaczonych na rozwój sektora MŚP, w szczególności w zakresie wsparcia na inwestycje;
  4. Uwzględnienie ułatwień proceduralnych zapewniających szersze uczestnictwo mikroprzedsiębiorstw w programach wsparcia;
  5. Zmiany systemu informacji i promocji, zwiększanie poziomu merytorycznego oferowanego przez funkcjonujące już kanały informacyjne oraz szersze włączenie organizacji samorządu gospodarczego w system informacyjny;
  6. Wprowadzenie systemu zaliczkowania w tych programach, w których jest on niedostępny dla przedsiębiorców;
  7. Zapewnienie większej synergii pomiędzy oceną gremiów oceniających projekty a oceną instytucji zapewniających kredytowanie projektów.

Reasumując, doświadczenia dotychczasowe - mimo że nie napawające optymizmem - powinny stać się zarówno dla instytucji odpowiedzialnych za wdrażanie programów wsparcia jak też dla samych beneficjentów ważną lekcją z której należy wyciągnąć właściwe wnioski. Wnioski te natomiast powinny posłużyć optymalizacji skutecznego zarządzania funduszami poprzez eliminację barier już zidentyfikowanych i unikaniu tworzenia nowych. Optymalizacja zarządzania oznacza formułowanie celów możliwie najbardziej jasnych, określenie dróg realizacji tych celów, ustalenie akceptowalnych poziomów aspiracji i kryteriów efektywności. Przyjmuje się, że powyższe składniki skoro zostaną sprecyzowane, to dynamika polityki zarządzania funduszami pozostanie w zakreślonych z góry granicach zmienności. Jednak spełnienie takiej przesłanki jest warunkowane podaniem do publicznej wiadomości celów, procedur, kryteriów. Realizacja zatem strategii pozyskiwania i rozliczania dotacji produkuje publiczne procedury definiowania i kontroli w granicach akceptowanej efektywności społeczno - politycznej. Zainteresowanie zoptymalizowaniem procesów zarządzania funduszami zwiększa jednocześnie widoczność ewentualnych niepowodzeń.

Koncepcja optymalizacji zarządzania funduszami UE powinna precyzować co organizacje i ludzie powinni robić, w celu nabycia kompetencji efektywnego zarządzania tymi środkami. Jest to niezbędne do zrozumienia sytuacji niemożności wprowadzania innowacji oraz do określenia pomocy, jakiej ludzie i organizacje potrzebują w zakresie przedsiębiorczości chcący eksperymentować i szybko iść do przodu ku sukcesowi rynkowemu. Wejście na drogę krzewienia innowacyjnej przedsiębiorczości wymaga wyzbycia się najpierw fascynacji ładem biurokratycznym. A to oznacza radykalną zmianę podejścia nie tylko do samej polityki przedsiębiorczości, co przede wszystkim do jej dynamiczności i innowacyjności.

Literatura:

  1. Droga do Funduszy Strukturalnych Unii Europejskiej, praca zbiorowa, PARR, Warszawa 2000;
  2. Kowalski J., Ślusarczyk Z., Unia Europejska, Polskie Wydawnictwo Prawnicze 2006, s. 196-215;
  3. Samecki P., Zagraniczna pomoc ekonomiczna, Fundacja Edukacji i Badań nad Pomocą Zagraniczną, Warszawa 1977;
  4. Dawidziuk S., - materiały do przedmiotu "Podstawy przedsiębiorczości", 2006;
  5. Gdzie szukać pieniędzy i informacji, czyli programy pomocowe i instytucje zajmujące się integracją z Unią Europejską, Centrum Integracji Europejskiej, UKIE;
  6. Grosse T.G. (red.), Polska wobec nowej polityki spójności Unii Europejskiej, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2004;
  7. Pomoc Unii Europejskiej dla przedsiębiorców. Przewodnik., Zespół Doradztwa Europejskiego Ernst & Young pod red. Magdaleny Burna - Mikosz, Beck 2004;
  8. Skrzypek J., Jak korzystać z Funduszy Strukturalnych, Twigger, Warszawa 2005;
  9. Fundusze strukturalne. Przewodnik dla przedsiębiorców., Infoaudit Sp. z o.o. 2004;
  10. Godlewski A., Miliony dla Polski, czyli jak zdobyć unijne dotacje, Wydawnictwo Rectus 2004;
  11. Godlewski A., Szoszkiewicz A., Pieniądze za darmo, czyli jak zdobyć unijne dotacje dla Twojej Firmy, Wydawnictwo Rectus 2004;
  12. Jankowska A., Kierzkowski T., Knopik R., Fundusze strukturalne Unii Europejskiej, Beck 2005;
  13. Skowronek - Mielczarek A., Małe i średnie przedsiębiorstwa. Źródła finansowania. , Beck 2005;
  14. Sekutowicz K., Kozłowska K., Wejcman Z., Planowanie i pisanie projektów z elementami planowania strategicznego, BORIS, Warszawa 2001;
  15. Zarządzanie cyklem projektu, Komisja Europejska, EuropAid 2001;
  16. Lock D., Podstawy zarządzania projektem, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2003;
  17. Griffin R.W., Podstawy zarządzania organizacjami,. PWN. W-wa 1997 s. 731;
  18. Sobczyk R. red., Funkcjonowanie małych firm w warunkach zmian systemowych, UMCS, Lublin 1995, s. 11;
  19. Gibb A.A., SME Policy, Academic Reasearch and the Growth of Ignorance, Mythical Concepts, Myths, Assumptions, Rituals and Confusions, "Internarional Small Business Jourual" 2000, nr 3, s. 13-35;
  20. Bartnicki A., Informacje: oaza czy fatamorgana przedsiębiorczości?, "Biuletyn Naukowo - Informacyjny PTE w Katowicach" 2000 nr 2, s. 9 - 16;
  21. Kanter R.M., Succeeding in the Digital Culture of Tomorrow, Harvard Business School Press, Boston 2001;
  22. Kuc B.R., Kontroling narzędziem wczesnego ostregania, Wydawnictwo PTM, Warszawa 2006.
  23. Kuc B.R., Kontrola menedżerska, Wydawnictwo PTM, Warszawa 2002.
  24. Kuc B.R., Kontrola strategiczna instrumentem zarządzania przyszłością, Przegląd Organizacji, Nr 10 (801) 2006, TNOiK, str.23-26.
  25. Szyjko C.T., Scenariusze rozwoju polityki spójności w UE po roku 2006, Commntations - Zeszyt Naukowy WSM w Warszawie, nr 2 2005, s.46-62.
  26. Szyjko C.T., Zagrożenia sprawnej absorpcji środków europejskich, Zeszyt Domu Europejskiego, Nr2 (31)/2005, s.71-81.
  27. Szyjko C.T., Wdrażanie i zarządzanie funduszami strukturalnymi UE w Polsce - przewodnik dla beneficjentów, ATEE, Warszawa 2005.
  28. Szyjko C.T., Regionalny wymiar integracji europejskiej i jego znaczenie dla Polski, [w:] Europa po zimnej wojnie. Wybrane problemy; red. naukowa K.Malak; Piotrków Tryb. 2006, s.83-100.
  29. Szyjko C.T., Scenariusze rozwoju polityki spójności w UE po 2006 r. , [w:] Europa po zimnej wojnie. Wybrane problemy; red. naukowa K.Malak; Piotrków Tryb. 2006, s.167-183.
  30. Szyjko C.T., Przyszłość UE, [w:] Europa po zimnej wojnie. Wybrane problemy; red. naukowa K.Malak; Piotrków Tryb. 2006, s.184-200.
  31. Szyjko C.T., Interesy i sprzeczności globalizacji w perspektywie paradygmatu cywilizacyjnego, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Ekonomicznej ALMAMER, nr 1 (45) 2007, s.37-47.
  32. Szyjko C.T., Nowoczesna organizacja zarządzania bezpieczeństwem państwa, Przegląd Organizacji 7-8 (810-811)/2007, miesięcznik TNOiK, s. 32-36.
  33. Szyjko C.T., Przewodnik po prawie europejskim - teksty źródłowe do nauki prawa europejskim, Wyższa Szkoła Komunikowania i Mediów Społecznych, Warszawa 2007.
  34. Szyjko C.T., Europa w sieci - przewodnik po internetowych źródłach informacji o UE, Akademia Świętokrzyska, filia w Piotrkowie Trybunalskim, stron 120, Piotrków Tryb. 2007.
  35. Szyjko C.T., Światowa Organizacja Handlu wobec wyzwań liberalizacji współczesnego handlu międzynarodowego, Piotrkowskie Studia Międzynarodowe Nr 1/2006, rocznik naukowy Akademii Świętokrzyskiej filii w Piotrkowie Tryb., Piotrków Tryb. 2006, s.69-82.
  36. Szyjko C.T., Ocena i perspektywa rozwoju instrumentów ochrony konsumenta w UE, Studia Prawnicze Ius et Praxis 01 [02]/07, Kierunki zmian w prawie UE wobec przemian we współczesnym świecie; Wyższa Szkoła Informatyki, Zarządzania i Administracji, Warszawa 2007, s.31-38.
  37. Szyjko C.T., Tendencje ewolucji systemu kontroli w zarządzaniu funduszami UE, Studia Prawnicze Ius et Praxis 01 [02]/07, Kierunki zmian w prawie UE wobec przemian we współczesnym świecie; Wyższa Szkoła Informatyki, Zarządzania i Administracji, Warszawa 2007, s.47-51.
  38. Szyjko C.T., Strategia Lizbońska gwarancją bezpiecznego rozwoju Wspólnego Rynku, współautor M.J. Żukowski, Studia Prawnicze Ius et Praxis 04 [05]/07, Współczesna Europa w procesie zmian; Wyższa Szkoła Informatyki, Zarządzania i Administracji, Warszawa 2007, s.53-59.
  39. Szyjko C.T., Instytucjonalno-prawne uwarunkowania optymalizacji ryzyka na przykładzie modeli zarządzania miastami i związkami gmin w USA - referat wygłoszony na Konferencji "Zarządzanie ryzykiem - wyzwania XXI wieku" WSZiP im. H. Chodkowskiej w Warszawie,18 czerwca 2007.
  40. Szyjko C.T., Znaczenie odnowionej Strategii Lizbońskiej dla procesu pełnej liberalizacji rynków w państwach UE, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Ekonomicznej ALMAMER, nr 4 (44) 2006, s.93-104.
  41. Szyjko C.T., Efektywne zarządzanie jakością warunkiem funkcjonowania europejskich zgrupowań interesów gospodarczych w perspektywie polityki regionalnej UE. Wybrane aspekty ekonomiczne i prawne. Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Ekonomicznej ALMAMER, nr 2 (46) 2007, s.159-173.

Dokumenty:

  1. ROZPORZĄDZENIE RADY (WE) NR 1260/1999 z dnia 21 czerwca 1999 r. ustanawiające ogólne przepisy w sprawie Funduszy Strukturalnych;
  2. ROZPORZĄDZENIE (WE) NR 1784/1999 PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY z dnia 12 lipca 1999 r. w sprawie Europejskiego Funduszu Społecznego;
  3. ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 1685/2000 z dnia 28 lipca 2000 r. ustanawiająca szczegółowe zasady wdrażania rozporządzenia Rady (WE) nr 1260/1999 dotyczące warunków, jakie muszą spełniać wydatki na działania współfinansowane z funduszy strukturalnych;
  4. ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 448/2004 z dnia 10 marca 2004 roku zmieniające rozporządzenie Rady (WE) nr 1685/2000 ustanawiające szczegółowe zasady wprowadzenia rozporządzenia Rady (WE) nr 1260/1999 w sprawie kwalifikowania wydatków związanych z projektami współfinansowanymi z Funduszy Strukturalnych i uchylające rozporządzenie (WE) nr 1145/2003;
  5. ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 438/2001 z dnia 2 marca 2001 r. ustanawiające szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 1260/1999 dotyczącego zarządzania i systemów kontroli pomocy udzielanej w ramach Funduszy Strukturalnych;
  6. ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 448/2001 z dnia 2 marca 2001 r. ustanawiający szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 1260/1999 w zakresie procedury dokonywania korekt finansowych pomocy udzielanej w ramach Funduszy Strukturalnych;
  7. ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 1159/2000 z dnia 30 maja 2000r. w sprawie środków informacyjnych i promocyjnych stosowanych przez Państwa Członkowskie odnośnie pomocy z Funduszy Strukturalnych;
  8. ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 643/2000 z dnia 28 marca 2000r. w sprawie zasad posługiwania się euro w zarządzaniu budżetowym Funduszami Strukturalnymi;
  9. ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 2204/2002 z dnia 5 grudnia 2002 r. w sprawie stosowania art. 87 i 88 Traktatu WE w odniesieniu do pomocy państwa w zakresie zatrudnienia.