Kształtowanie polityki i wspólnego rynku energii w UE w wymiarze bezpieczeństwa ekonomicznego

Wstęp

1 lipca 2007 r. otworzono rynek energii elektrycznej dla każdego odbiorcy w UE1. Jednolity rynek energii elektrycznej w Europie znajduje się obecnie w przejściowej fazie tworzenia - nie są to już wyłącznie oddzielne rynki narodowe2, ale jeszcze nie jest to jeden rynek unijny3. Coraz większą rolę zaczynają odgrywać rynki regionalne4, które są często postrzegane jako krok pośredni przed jednolitym rynkiem europejskim. Z jednej strony dzięki nim rozszerza się zasięg rynków narodowych oraz wzrasta liczba uczestników, z drugiej zaś pojawia się obawa, czy istniejąca sytuacja nie spowalnia procesu tworzenia wspólnego, jednolitego rynku5. Na obszarze jednolitego rynku - wobec postępujących procesów integracji militarnej i gospodarczej, zwłaszcza regionalnej6, konieczne staje się przewartościowanie poglądów na bezpieczeństwo ekonomiczne państwa i występujące zagrożenia wobec niego. Jego konsekwencją stać się musi zmiana podejścia do obecnego postrzegania obszaru i ekonomicznej przestrzeni. Uwaga musi być skierowana w głównej mierze na problemy bezpieczeństwa ekonomicznego i ekonomikę bezpieczeństwa energetycznego państwa. Podstawowym warunkiem racjonalnej polityki gospodarczo-energetycznej jest to, by była ona zbieżna z doktryną polityczną, gospodarczą i obronną państwa7 .

Bezpieczeństwo jest fundamentalnym interesem narodowym i państwowym każdego kraju. Stymuluje je z jednej strony wola przetrwania i zachowania własnej tożsamości8, z drugiej zaś dążenie do wzrostu potęgi, tak wewnętrznej, jak i zewnętrznej. Wewnątrz państwa bezpieczeństwo przejawia się dążeniem do zapewnienia ogólno-cywilizacyjnego rozwoju, zaś na zewnątrz - w osiągnięciu, utrzymaniu i utrwaleniu suwerenności integralności terytorialnej, politycznej, gospodarczej, militarnej i społeczno-kulturalnej. Cele te pozostają niezmienne, mimo radykalnych zmian rzeczywistości współczesnego świata i są postrzegane w kontekście globalnym, regionalnym, a także konkretnego państwa. Rzeczywistość polityczna, gospodarcza i obronna zmusza do nieustannej weryfikacji podejścia do bezpieczeństwa państwa i narodu. Uczestnictwo danego kraju w sojuszu polityczno-militarnym, jakim jest NATO, rodzi kwestię relacji między doktryną i strategią narodową a sojuszniczą. Także członkostwo w jakimkolwiek ugrupowaniu regionalnym, np. w Unii Europejskiej9, rodzi problem gospodarczej strategii narodowej wobec zintegrowanej gospodarki zachodnioeuropejskiej. W odniesieniu do każdej z tych płaszczyzn rangę nadrzędną nad bezpieczeństwem narodowym zyskiwać zaczyna bezpieczeństwo regionalne, w naszym przypadku - europejskie10.

Pojęcie bezpieczeństwa państwa

Bezpieczeństwo nie jest pojęciem jednorodnym, lecz wielorakim i wieloaspektowym. Omówienie "ochrony bezpieczeństwa państwa" wymaga scharakteryzowania podstawowego elementu jakim jest państwo. Do najczęściej wymienianych atrybutów państwa zalicza się: zbiorowość niezorganizowaną (ludność), ramę przestrzenną (terytorium), organizację władczą (władzę) i grupę państwową, która spośród innych wyróżnia się posiadaniem dwóch swoistych zadań - utrzymuje porządek w zbiorowości oraz zapewnia jej bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne11. Współcześnie "terytorium" to obszar podległy suwerennej władzy państwowej, niekoniecznie składający się z pojedynczego obszaru ziemi, mogący składać się z wielu części nawet znacznie od siebie oddalonych12. W każdym jednak razie terytorium państwa musi być ściśle określone. Obszar państwa zawsze jest określony granicą państwową. W skład terytorium państwa wchodzą: ląd wraz z wodami śródlądowymi, morze terytorialne wraz z morskimi wodami wewnętrznymi, przestrzeń powietrzna nad nimi oraz położone podziemie pod nimi13.

W zasadzie w RP ludność jest jednonarodowa i występują w niej niewielkie mniejszości narodowe. Natomiast władza państwowa jest określoną organizacją władczą państwa, która utrzymuje porządek w państwie i zapewnia jego ludności bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne. Struktura i podział władzy zostały wskazane w Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. 14, która stanowi, że organami państwa w zakresie władzy ustawodawczej są Sejm i Senat, w zakresie władzy wykonawczej - Prezydent i Rada Ministrów oraz w zakresie władzy sądowniczej - niezawisłe sądy15. Tak więc, państwo to zespół omówionych trzech elementów: terytorium, ludności i władzy16. W swej istocie państwo to musi spełniać podstawowe funkcje w zakresie obronności, bezpieczeństwa zewnętrznego i wewnętrznego, porządku konstytucyjnego oraz rozwoju materialnego i kulturalnego społeczeństwa.

W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r. brak jest jednak precyzyjnego określenia terminu "bezpieczeństwa państwa". Wskazuje się jedynie podział na bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne. Z przepisu Konstytucji można wnioskować, że chodzi o ochronę trzech wartości: terytorium, ludności i władzy. Nasuwa to trudności jednolitego ujęcia i skonkretyzowanego przyjęcia definicji bezpieczeństwa państwa17. Według niektórych autorów, bezpieczeństwo państwa zgodnie z ustawą o Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji, to pewne sprawy dotyczące sfer bezpieczeństwa państwa związane z ochroną bezpieczeństwa ludzi, ochroną bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego, ochroną życia ludzi oraz mienia, bezpieczeństwem powszechnym, z ochroną granicy państwowej oraz ochroną przeciwpożarową - rozumianą jako ochrona życia, zdrowia, mienia lub środowiska. W szczególności to ochrona ustroju państwa oraz obowiązującego w nim konstytucyjnego porządku prawa18.

Z politologicznego punktu widzenia bezpieczeństwo to kategoria niejednoznaczna19. Można je zdefiniować jako kategorię na poziomie analitycznym bezpieczeństwa narodowego. Można zatem przyjąć, że bezpieczeństwo to stan niezagrożenia, pewności i spokoju, czyli wolności od szkodliwości wojen. Dlatego należy zgodzić się z J. Stańczykiem20, że podstawę polityki bezpieczeństwa państwa w tej materii stanowić musi przetrwanie państwa i narodu, integralność terytorialna, niezależność polityczna i jakość życia. W związku z powyższym bezpieczeństwo narodowe w znaczeniu ogólnospołecznym obejmować powinno zaspokojenie potrzeb: istnienia, przetrwania, pewności, stabilności, całości, tożsamości (identyczności), niezależności, ochrony poziomu i jakości życia. Bezpieczeństwo postrzegane jest również jako cel działania państwa i rządu dla zapewnienia wewnętrznych i zewnętrznych warunków sprzyjających rozwojowi państwa, jego życiowym interesom oraz ochrony przed istniejącymi i potencjalnymi zagrożeniami21.

Bezpieczeństwo wewnętrzne a zewnętrzne

Stan bezpieczeństwa nie jest zjawiskiem stałym, bowiem ciągle pojawiają się sytuacje zagrożenia. W wymiarze podmiotowym bezpieczeństwo kojarzy się z pewnością istnienia i przetrwania przy braku poważnych zagrożeń. Natomiast w wymiarze przedmiotowym bezpieczeństwo ma znamiona pewności istnienia niezbędnych warunków rozwoju i aktywności człowieka. Bezpieczeństwo - stan, który daje poczucie pewności i gwarancje jego zachowania oraz szansę do doskonalenia. Jest to jedna z podstawowych potrzeb człowieka; sytuacja odznaczająca się brakiem ryzyka utraty czegoś, co człowiek ceni, np. zdrowia, pracy, szacunku, uczuć dóbr materialnych22. Termin bezpieczeństwo może oznaczać również stan bez pieczy, od łacińskiego "sine cura = securitas" 23. Aczkolwiek w uogólnieniu współczesne definicje literackie określają bezpieczeństwo jako: stan pewności, spokoju, zabezpieczenia oraz jego poczucia i wskazują, że określa on brak zagrożenia oraz ochronę przed niebezpieczeństwami.

Zatem jest to określony stan rzeczy gwarantujący prawidłowe funkcjonowanie urządzeń, przedsiębiorstw, grup społecznych, w tym również i całości państwa24. W przypadku gdy dany stan rzeczy nie zapewnia bezpieczeństwa, np. na drogach publicznych, w przedsiębiorstwie, czy też w państwie, to należy stwierdzić, że w danym zakresie lub w danej sytuacji występuje pewien stan niebezpieczeństwa, zagrożenia, powstania lub rozwoju danego niebezpiecznego zjawiska25. Najogólniej przyjmuje się, że bezpieczeństwo oznacza sytuację i ład w państwie pozwalający realizować podstawowe funkcje, gwarantujące integralność terytorialną państwa, niepodległość i rozwój wewnętrzny. Stąd tradycyjnie rozróżnia się bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne. Przeciwdziałaniu niebezpieczeństwom zewnętrznym wynikającym z zagrożeń politycznych i militarnych służy system obrony państwa, którego zasadniczym elementem są siły zbrojne i Służba Wywiadu Wojskowego oraz Służba Kontrwywiadu Wojskowego26 z jednej strony, wspierane działaniami podmiotów administracji i spraw wewnętrznych oraz służb specjalnych: Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu i Centralnego Biura Antykorupcyjnego z drugiej27.

Bezpieczeństwo państwa może być w szczególności zagrożone w zakresie: osłabienia obronności, pozbawienia suwerenności, naruszenia lub oderwania części terytorium, wywołania zaburzeń społecznych, wywołania negatywnych zjawisk w sferze gospodarczej i finansowej godzących w podstawy ekonomiczne państwa oraz obalenia różnorodnymi działaniami porządku konstytucyjnego państwa. Wymienione konfiguracje i układy mogą być zagrożone różnorodnymi działaniami ujętymi w kodeksie karnym jako przestępstwa przeciwko państwu28. Stąd panuje taki pogląd i przekonanie wśród przedstawionych autorów, że podstawowym warunkiem egzystencji suwerennego państwa jest zagwarantowanie mu wewnętrznego bezpieczeństwa. Przez bezpieczeństwo wewnętrzne państwa należy rozumieć taki stan, który gwarantuje porządek konstytucyjny, ochronę życia, zdrowia i mienia ludzi, prawidłowe funkcjonowanie urządzeń w państwie i innych przedstawicielstw zagranicznych. To także ochrona majątku ogólnonarodowego przed bezprawnymi zamachami, czyli sprawy związane z bezpieczeństwem publicznym29.

System ochrony bezpieczeństwa państwa

Ochronie bezpieczeństwa państwa podporządkowane są również cele polskiej polityki bezpieczeństwa. Do fundamentalnych kwestii zalicza się: zagwarantowanie niepodległości, integralność terytorialną państwa, suwerenność, ochronę granic, a także ochronę demokratycznego porządku konstytucyjnego, w tym w szczególności pełnię praw i wolności oraz bezpieczeństwa obywateli RP. Wymienione wartości stanowią główny przedmiot ochrony bezpieczeństwa państwa30. Bezpieczeństwo państwa to przede wszystkim ochrona ustroju demokratycznego przed wrogami zarówno zewnętrznymi i wewnętrznymi. Zadania w przedmiocie ochrony bezpieczeństwa państwa w szczególności wykonuje ABW, AW i CBA. Ich działania wspierane są przez SKW, SWW oraz inne formacje - MON, MSWiA, Straż Graniczną, Żandarmerię Wojskową, Służbę Więzienną, Biuro Ochrony Rządu, Służbę Celną, urzędy skarbowe, izby skarbowe, organy kontroli skarbowej, organy informacji finansowej oraz służby rozpoznania Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej.

Mając na względzie, że bezpieczeństwo państwa to ściśle określony system elementów prawnych, ustrojowych, obronnych, a bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne jest jego podsystemem, to zdaniem S. Pikulskiego31 między tymi dwoma podsystemami zachodzą sprzężenia zwrotne. Występujące zmiany w jednym podsystemie wywołują reakcje w drugim, co w efekcie powoduje określone stałe lub przejściowe zmiany w całym systemie bezpieczeństwa państwa. Ponadto takie same zagrożenia bezpieczeństwa zewnętrznego wywołują określone reakcje w układzie bezpieczeństwa wewnętrznego oraz w funkcjonowaniu całego państwa32. W zakresie ochrony bezpieczeństwa państwa do zadań funkcjonariuszy należy likwidacja różnego rodzaju nieprzyjaznych i wrogich, negatywnych działań innych państw, organizacji terrorystycznych, grup osób lub osób pojedynczych, a także wszelkich zjawisk przyrody i katastrof. Zjawiska przyrody, do których zalicza się epidemie, pożary, powodzie wywołują swym działaniem zagrożenia dla życia ludzi i ich mienia, a nawet czasem obejmują swym zasięgiem rozległe obszary kraju33. Z reguły bywa, iż dezorganizują one funkcjonowanie społeczeństwa i państwa, w tym kondycję gospodarki kraju, wywierając wpływ na bezpieczeństwo wewnętrzne. Są to zarówno zagrożenia zależne od woli człowieka jak i od niego niezależne.

Bezpieczeństwo jest zjawiskiem zależnym od bardzo wielu czynników34: zagrożenia związane z obecnymi trendami rozwoju warunkują się wzajemnie i w rezultacie, również wzajemnie wzmacniają lub osłabiają (np. przyrost ludności może w określonych warunkach zwiększyć rozwój gospodarczy, lecz może również stać się główną przyczyną zmniejszenia się tegoż wzrostu; zwiększenie przyrostu naturalnego obciąża środowisko naturalne, prowadzi do bezrobocia i rozwoju migracji, może stać się przyczyną konfliktów, które z kolei mogą być głównym sprawcą stagnacji lub znacznego obniżenia potencjału gospodarczego i tym samym osłabienia bezpieczeństwa danego państwa). To, czy i kiedy jakieś zjawisko osiągnie poziom krytyczny dla bezpieczeństwa regionalnego lub globalnego, zależy od wielu czynników, których całkowite przebadanie i sprecyzowanie jest często trudne lub wręcz niemożliwe.

Wymiar pozawojskowy

Bezpieczeństwo ma obecne również wymiar pozawojskowy: chodzi o obronę praw człowieka, umacnianie gospodarki, ochronę środowiska, zwalczanie zorganizowanej przestępczości i nielegalnej migracji oraz handlu narkotykami i bronią, zapobieganie rozprzestrzenianiu się broni masowego rażenia i wiele innych zjawisk. Niezbędne jest więc wspólne działanie wszystkich instytucji, niemilitarnych i militarnych także w tych obszarach. Granice między pokojem i wojną są płynne35, a w związku z tym rozmywają się również granice między bezpieczeństwem zewnętrznym a wewnętrznym. Podstawową przesłanką warunkującą stosunki między państwami terytorialnymi, mającą wpływ na wojnę o pokój, a więc na użycie przez nie siły militarnej lub podtrzymywanie stosunków pokojowych, jest stabilna, pokojowa ekonomika.

Zapewnienie bezpieczeństwa nie jest już sprawą jednego państwa. Różnice występujące w poszczególnych państwach odnośnie do przepisów dotyczących bezpieczeństwa wewnętrznego oraz różne standardy w tym zakresie - m.in. w spawach ochrony danych, dochodzeń policyjnych, nadzoru policyjnego oraz ścigania przestępców - utrudniają walkę z międzynarodowymi organizacjami kryminalnymi i terrorystycznymi. Szczególne znaczenie dla zapewnienia bezpieczeństwa wewnętrznego w przyszłości będzie miała jeszcze bardziej zaawansowana współpraca międzynarodowa wojska, policji, służb wywiadowczych i bezpieczeństwa, a także innych organizacji o podobnym charakterze. Działania służące zapewnieniu bezpieczeństwa układają się zwykle w pewien dość skomplikowany system, z zależnymi od siebie podsystemami. Oznacza to, że można wyselekcjonować różne zagrożenia oraz wynikające stąd różne systemy bezpieczeństwa. Mówi się również o bezpieczeństwie indywidualnym i zbiorowym lub wewnętrznym i zewnętrznym.

Odzwierciedleniem tych uwarunkowań jest wyróżnienie różnych rodzajów bezpieczeństwa. W każdym jednak przypadku tworzenie systemu bezpieczeństwa ma na celu zmniejszenie ludzkich obaw i strachu przed tym, co niesie przyszłość. Dostrzec więc warto, że zapewnienie stuprocentowego bezpieczeństwa jest niemożliwe. Chodzi zatem jedynie o ograniczenie, a nie całkowitą likwidację zagrożeń. Należy przy tym zauważyć, że różne systemy bezpieczeństwa są jednak ze sobą powiązane. Bezpieczeństwo militarne np. nie zależy jedynie od systemu obronnego państwa, przygotowań militarnych i innych tego typu rozwiązań, ale zależy także od systemów zewnętrznych i zagrożeń z tym związanych, sytuacji politycznej w krajach ościennych i na świecie oraz polityki zagranicznej własnego kraju, prężności jego gospodarki, potencjału naukowo-technicznego i innych36. System, by spełnić swoją rolę powinien nie tylko dysponować siłą zdolną do podejmowania odpowiednich decyzji, lecz również być dysponentem sił zdolnych do zrealizowania tych decyzji. Oznacza to, że musi dysponować "nie tylko siłą argumentu, lecz również argumentem siły". W tym ostatnim przypadku chodzi przede wszystkim o siłę polityczną, ekonomiczną, militarną.



Newsletter



Wiadomość HTML?