Międzyregionalna współpraca Polski z sąsiadami

Początki współpracy na obszarach przygranicznych państw europejskich sięgają lat 50., kiedy to po trudnych doświadczeniach II wojny światowej i dla przezwyciężenia wynikłych z niej podziałów i wrogości między sąsiednimi narodami, idea ta znalazła żywy oddźwięk wśród wielu społeczności lokalnych mieszkających na terenach przygranicznych. W tym też kontekście pojawiło się pojęcie "euroregion" rozumiane jako obszar położony na pograniczu dwóch lub więcej sąsiadujących ze sobą państw. Z założenia miały one zbliżać kulturowo i gospodarczo te społeczności, w których z racji ich usytuowania i historycznych zdarzeń, znajdowały się duże grupy etniczne narodów sąsiadujących.

Z czasem, po utworzeniu pierwszych wspólnot europejskich: Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS) i Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG) współpraca ta była poszerzona o nowe dziedziny (np. turystyka, drobny handel przygraniczny, ochrona środowiska itp.) i konkretyzowana w ramach polityki regionalnej tych Wspólnot.

Ogólnie biorąc głównymi argumentami za tworzeniem przygranicznych euroregionów były:

  1. współpraca transgraniczna ożywia i wzbogaca materialnie i niematerialnie życie lokalne i regionalne;
  2. współpraca ta uspołecznia stosunki zewnętrzne państw, tzn. włącza społeczeństwa lokalne w stosunki międzynarodowe;
  3. współtworzy współpracę subregionalną w Europie - nazwano to odchodzeniem od koncepcji "granicy-muru" na rzecz koncepcji "granicy - miejsca spotkań";
  4. współpraca transgraniczna wzmacnia każde państwo m.in. poprzez upodmiotowienie władz lokalnych.

Z kolei najczęstsze argumenty przeciwko euroregionom i współpracy transgranicznej, jakie padały wówczas, a i dziś się zdarzają, to:

  1. stanowią zagrożenie dla integralności terytorialnej państwa;
  2. zbyt duży wpływ mniejszości narodowych na sprawy państwa;
  3. niekontrolowany napływ imigrantów;
  4. mieszanie się organizacji międzynarodowych w wewnętrzne sprawy państwa.1

Podobne głosy krytyczne padały i w Polsce podczas debat sejmowych w latach 90., kiedy to tworzono pierwsze euroregiony w naszym kraju.2

Ówczesny minister spraw zagranicznych Polski - Krzysztof Skubiszewski - tak odpowiadał na te uwagi i zarzuty: "Traktujemy współpracę transgraniczną jako instrument w tworzeniu sieci nowych stosunków Polski z sąsiadami (...), umacniania naszych związków ze Wspólnotami Europejskimi (...). Polityka wobec wschodnich sąsiadów jest i powinna pozostać kierunkiem rozwojowym naszej polityki zagranicznej i jej ważnym elementem jest właśnie współdziałanie transgraniczne".3

Nie podejmując opisu historii powstania euroregionów, gdyż uczynili to już inni, wspomnijmy tylko, że największe doświadczenie we współpracy transgranicznej zdobyły takie kraje jak: Francja, RFN i Holandia. Z czasem dołączyły do nich Szwecja i Finlandia oraz Hiszpania i Portugalia. W końcu lat 80. i początku lat 90., w wyniku transformacji polityczno-ustrojowych w krajach Europy Środkowej i Wschodniej rozpoczyna się współpraca regionalna Polski z RFN, Czechami, Słowacją i Węgrami, a następnie państwami bałtyckimi oraz Ukrainą i Białorusią.4

Europejska współpraca transgraniczna opiera się na zasadniczych trzech dokumentach:

  • Europejskiej Konwencji Ramowej o Współpracy Transgranicznej (tzw. Konwencja Madrycka Rady Europy z 1980 r.);
  • Europejskiej Karcie Samorządu Terytorialnego z 1985 r.;
  • Europejskiej Karcie Regionów Granicznych i Transgranicznych z 1995 r.

Polska w latach 1993-1995 ratyfikowała te dokumenty przystępując zarazem do negocjacji umów o współpracy transgranicznej z wymienionymi sąsiadami.

Najważniejszą inicjatywą programową Unii Europejskiej w zakresie współpracy transgranicznej jest program "Interreg" (i jego kolejne warianty). Jest on finansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i obejmuje trzy grupy działań:

  • integracja regionów przygranicznych, w tym obszarów graniczących z państwami nie będącymi członkami Wspólnoty oraz granic morskich;
  • przyczynianie się do harmonijnej integracji UE. Kładzie nacisk na długotrwały i zrównoważony rozwój, popiera współpracę regionów o wspólnych problemach, np. obszary górskie i morskie;
  • usprawnianie polityki rozwoju regionalnego prowadzonej przez administrację rządowa i samorządową.5

Podstawowe zasady funkcjonowania funduszy strukturalnych finansowanych z EFRR, w tym i na rozwój regionalnej współpracy nadgranicznej, określone są m.in. w Rozporządzeniach 1260/99 i 1685/2000 Komisji Europejskiej.6

Powstanie i rozwój euroregionów w Polsce

W latach 90. powstało 15 przygranicznych euroregionów w Polsce, z tego 4 na granicy zachodniej, 8 na granicy południowej, 2 na granicy wschodniej i 1 na granicy północnej.

Szczególne znaczenie dla nowych stosunków polsko-niemieckich i gromadzenia doświadczeń dla tworzenia dalszych euroregionów, było utworzenie już w 1991 r. euroregionu "Nysa". Podobne znaczenie miało utworzenie na granicy zachodniej kolejnych 3 euroregionów w latach 1992-1993, a mianowicie: "Pomerania", "Pro Europa Viadrina" i "Sprewa - Nysa - Bóbr".

Impulsem do tworzenia euroregionów na naszej południowej granicy były niewątpliwie: stowarzyszenie Polski, Czech, Słowacji i Węgier z UE oraz utworzenie Grupy Wyszechradzkiej (i strefy wolnego handlu CEFTA).

Na pograniczu wschodnim z Ukrainą utworzono w 1995 r. euroregion "Bug". Natomiast w 1998 r. podpisano umowę o utworzeniu euroregionu "Bałtyk", obejmującego obszary przygraniczne Polski, Danii, Litwy, Łotwy, Rosji (Obwód Kaliningradzki) i Szwecji.

Euroregion "Bałtyk"

Łączna powierzchnia tego regionu to około 58 tys. km2. Ze strony polskiej w jego skład wchodzi 86 gmin z województwa pomorskiego i warmińsko-mazurskiego.

Prace nad utworzeniem tego euroregionu rozpoczęły się w 1997 r. z inicjatywy władz Elbląga.

Prace nad organizacją euroregionu trwały rok, a umowę o jego utworzeniu podpisali w lutym 1998 r. przedstawiciele Stowarzyszenia Gmin RP Euroregion Bałtyk, wojewodowie oraz przewodniczący sejmików samorządowych ówczesnych województw elbląskiego, gdańskiego, olsztyńskiego i słupskiego, przedstawiciele Związku Municypalitetów Obwodu Kaliningradzkiego FR, województw południowej Szwecji (Kalmaru, Kronoberg oraz Blekinge), miasta i regionu Liepaja (z Łotwy), hrabstwa Bornholm (Dania) oraz ujezdu Kłajpedzkiego (Litwa).

W pierwszym okresie działalności jednym z najważniejszych zadań było jak najszybsze nawiązanie ściślejszej współpracy między ludźmi odpowiedzialnymi za współdziałanie ponad granicami. Nie było to łatwe ze względu na istniejące uprzedzenia, stereotypy, bariery językowe i finansowe.

W roku 2001 stwierdzono, że istnieje konieczność opracowania długofalowej strategii rozwoju całego euroregionu. W październiku Zarząd Stowarzyszenia przyjął ostateczną wersję polskiego dokumentu, w którym założono realizację przedsięwzięć poprawiających jakość życia społeczności lokalnych, kwalifikacji na rynku pracy, poziomu rozwoju gospodarczego oraz stanu środowiska naturalnego województw współtworzących euroregion.

Określono 5 strategicznych priorytetów: rozwój kontaktów międzyludzkich budujących demokrację lokalną; rozbudowa i modernizacja infrastruktury komunikacyjnej; rozwój turystyki; ochrona i kształtowanie środowiska przyrodniczego oraz poprawa bezpieczeństwa i przeciwdziałanie patologiom społecznym. 7

Euroregion "Bug"

Euroregion "Bug" (ERB) powstał na obszarach przygranicznych Polski i Ukrainy w 1995 r. W jego skład weszły ówczesne województwa: chełmskie, lubelskie, zamojskie i tarnobrzeskie - ze strony polskiej, a ze strony Ukrainy - Obwód Wołyński. W 1998 r. na wniosek władz Obwodu Brzeskiego ze strony białoruskiej i województwa bialskopodlaskiego ze strony polskiej, euroregion został powiększony. Dwa lata później, w maju 2000 r., w skład euroregionu weszły rejony ukraińskie: sokalski i żółkiewski, należące do Obwodu Lwowskiego. Po reformie administracyjnej przeprowadzonej w Polsce 1 1999 r., sukcesorem dotychczasowych uczestników strony polskiej w euroregionie (dotychczasowe województwa: bialskopodlaskie, chełmskie i zamojskie) zostało nowe województwo lubelskie. Zmiany administracyjne spowodowały, że w euroregionie nie ma obecnie m.in. dawnego województwa tarnobrzeskiego, a zatem zmniejszyła się również jego ogólna powierzchnia: z ok. 82 tys. km2 do ok. 64 tys. km2.

Od czerwca 1996 r. euroregion "Bug" jest członkiem Stowarzyszenia Europejskich Regionów Granicznych, a od 1998 r. ma we władzach Stowarzyszenia swego przedstawiciela.

Głównym celem związku jest współpraca na obszarach przygranicznych trzech państw członkowskich szczególnie w dziedzinach: zagospodarowania przestrzennego, komunikacji, transportu i łączności, oświaty, ochrony zdrowia, kultury, sportu i turystyki, ochrony i poprawy stanu środowiska naturalnego, likwidacja zagrożeń i klęsk żywiołowych, rozwijanie kontaktów miedzy ludźmi oraz współpracy instytucjonalnej, a także współpracy podmiotów gospodarczych.8


Newsletter



Wiadomość HTML?