Motywy i główne koncepcje integracji politycznej krajów WE w latach 1950-1985

1. Wstęp

Idea integracji międzynarodowej na wielu płaszczyznach - politycznej, ekonomicznej, wojskowej, czy kulturalnej, nie jest pomysłem nowym, właściwym czasom nowożytnym, czy dokładniej mówiąc, wiekowi XX, jako czasowi wielkich przemian na kontynencie europejskim i na świecie. Dyskusja nad integracją państw i narodów, jako najlepszym sposobem uzyskiwania "wieczystego pokoju", dobrobytu i sprawiedliwości ma już ponad 25-wiekową historię. Warto jednak uzmysłowić sobie, że w dyskusji tej problematyka ekonomiczna - jako podstawa integracji - pojawiła się w rozwiniętych koncepcjach dopiero w XIX wieku. Dominowała dotąd niepodzielnie problematyka polityczna. Towarzyszyła jej, w formie komplementarnej, dyskusja nad zagadnieniami prawnymi i militarnymi integracji międzynarodowej. Koncepcje integracyjne, i to od najdawniejszych czasów, były reakcją ówczesnych myślicieli, głównie filozofów, a później także polityków, na negatywne doświadczenia funkcjonowania społeczeństw zorganizowanych w państwa narodowe. Miały być one jednocześnie sposobem rozwiązania wszystkich nieszczęść, wynikających z takiej organizacji społeczeństw1.

Integracja Europejska po II wojnie światowej jest mimo to procesem szczególnym, opierającym się z jednej strony na wciąż pewnym dystansie do idei integracyjnych i związanych z tym obaw utraty suwerenności narodowej przez poszczególne państwa kontynentu, ale z drugiej, na świeżej pamięci dwóch światowych wojen i skutków, jakie ze sobą niosły - szczególnie II wojna światowa. Z jednej strony, wciąż żywe pozostawały narodowe polityki i dążenia poszczególnych państw do realizacji swoich celów i założeń geopolitycznych, szczególnie na kontynencie, z drugiej, pamięć nieszczęść niedalekiej przeszłości, oraz trwające latami skutki tych wojen doprowadziły do powstania szczególniej sytuacji społeczno - gospodarczo - politycznej na kontynencie europejskim2, swoistego nowego ładu, wzmacnianego zmieniającą się sytuacją na świecie (krystalizowanie się dwóch bloków ideologiczno-militarno-polityczno-gospodarczych). w tej sytuacji, wzmacniane wymienionymi wyżej czynnikami, koncepcje zmiany obecnego układu w drodze integracji, nabrały szczególnego znaczenia, znajdując nową drogę do swojej realizacji. Wydaje się, iż Europa w końcu dojrzała do poważnych zmian, które, jak wyniknie jednak z późniejszych zdarzeń, w końcu zajdą, ale nie tak łatwo i szybko, jak można by się tego spodziewać. Pomimo nowego powojennego układu sił, czy szerzej pojmowanych warunków polityczno - społecznych, sentymenty narodowe wciąż pozostaną silne, kierując się jednak powoli i w miarę konsekwentnie w kierunku integracji - najpierw gospodarczej, a później, na podłożu tej pierwszej, do znacznie poważniejszej, integracji politycznej.

2. Stanowiska państw europejskich wobec integracji na kontynencie

Dyskusję nad motywami i głównymi koncepcjami integracji politycznej krajów europejskich warto byłoby poprzedzić zaprezentowaniem stanowisk poszczególnych państw kontynentu wobec nowych problemów oraz idei, powstałych po II wojnie światowej, by lepiej unaocznić podłoże, na jakim krystalizowała się dalsza europejska integracja gospodarcza i polityczna. Jako, że integracja była procesem trwającym przez dziesięciolecia, składały się na nią różne idee, pochodzące z różnych stron kontynentu, które, złożone razem w całość, stanowiły o kształcie drogi ku coraz bliższej współpracy państw w ramach tworzącej się międzyrządowej, i później ponadnarodowej struktury gospodarczo-politycznej. Motywy i główne koncepcje integracji politycznej stanowią bowiem całość, na którą składają się poszczególne części pod postacią różnych narodowych dążeń państw europejskich.

2.1. Wielka Brytania

Wielka Brytania była jedynym krajem otoczonym pełnią chwały ze zwycięstwa nad Niemcami3, co powodowało wśród poszczególnych zachodnioeuropejskich krajów oczekiwania, iż to właśnie ona obejmie przywództwo w nowej Europie. Wielka Brytania jednak przyjęła odmienny kurs, pozbawiając się okazji do objęcia owego przywództwa, kierując swe zainteresowanie ku Stanom Zjednoczonym i wspólnocie Commonwealth, Europę pozostawiając na uboczu. Wielka Brytania miała być nieskrępowana kontynentem, który funkcjonowałby i rozwijał się pod przywództwem brytyjskim i USA, i zgodnie z jego koncepcjami, opierając się na idei pojednania Francji i Niemiec. Nowopowstający światowy ład miał dla Wielkiej Brytanii stać się okazją do zajęcia dogodnej dla siebie pozycji w tym systemie jako mocarstwa światowego.

Zgadzając się na utworzenia Rady Europy, sprzeciwiła się jednocześnie przyznaniu jej poważniejszych uprawnień. Odrzucała także wszelkie idee opierające się na rozwiązaniach ponadnarodowych, nie wchodząc do EWWiS, EWG, EWEA. Stanowisko to uległo zmianie dopiero w latach 60 - tych i 70 - tych. Wielka Brytania, razem z Danią i Irlandią weszła do EWG dopiero w 1973 r.4

2.2. Francja

Stanowisko francuskie było zasadniczo odmienne od brytyjskiego, i opierało się na ścisłym związku polityki francuskiej z kontynentem europejskim, na którym to Francja pełnić miała rolę centrum politycznego i integracyjnego5. W 1950 r. M. Debre ogłosił projekt paktu i unii krajów europejskich. Inicjatywami francuskimi - obok projektu Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali - były propozycje utworzenia Europejskiej Wspólnoty Obronnej i Europejskiej Wspólnoty Politycznej. Ta ostatnia miała stanowić strukturę nadrzędną nad EWWiS i EWO. Koncepcja EWO upadła jednak głosami francuskiego parlamentu, zatrzymując na jakiś czas realizację Europejskiej Współpracy Politycznej6. Zasadniczego zwrotu w polityce Francji wobec integracji Europy dokonał Ch. De Gaulle, wysuwając koncepcję owego centralnego ulokowania Francji w systemie europejskim, z którą to inne kraje, tworząc więzi polityczne, ekonomiczne, militarne i inne, miałyby zawiązać podstawy integracji. Głównym elementem tej koncepcji miały być (i stały się) stosunki francusko - niemieckie.

Przez odrzucenie jakichkolwiek rozwiązań ponadnarodowych de Gaulle powstrzymał integrację Europy Zachodniej opartą na tym mechanizmie, a problem suwerenności stał się - do dziś - najpoważniejszym zagadnieniem integracji. Pewien zwrot we francuskiej polityce dokonał się pod koniec lat 60-tych, kiedy to na stanowisku prezydenta de Gaulle`a zastąpił nastawiony bardziej koncyliacyjnie, Georges Pompidou7.

2.3 Kraje Beneluksu

Stosunek krajów Beneluksu do kwestii integracji Europejskiej był zawsze pozytywny8. To tu najwcześniej rozpoczęto integrację, najpierw w ramach Belgii i Luksemburga, a potem dodatkowo jeszcze z Holandią, tworząc Beneluks. Politycy tych krajów odegrali bardzo dużą rolę w praktycznej realizacji idei integracji Europy, zarówno na początku, jak i później. Beneluks, już po I wojnie światowej pracujący nad integracją w swoich ramach, po II wojnie światowej utworzył unię ekonomiczną, zachęcony korzyściami z utworzenia większego, jednolitego organizmu, który byłby równiejszy wobec pozostałych państw Europy, zwłaszcza Francji i Niemiec. Kraje Beneluksu w integracji odgrywają większą rolę, niż wskazuje na to ich ogólny potencjał9.

2.4. Niemcy

Niemcy były w zasadzie jedynym krajem, w którym idea zjednoczenia Europy zastała uznana za główną wytyczną polityki zagranicznej w całym okresie powojennym. Cele Niemiec były więc określane tak, aby stały się celami Europy, i odwrotnie - by cele Europy stały się celami Niemiec. Cechą K. Adenauera koncepcji integracji Niemiec z Europą była zasada prymatu polityki nad ekonomią. Opierało się to na zasadzie mówiącej, iż pewne ustępstwa RFN na rzecz WE i jej członków nie osłabią Niemiec, natomiast za ich cenę kraj ten może osiągnąć w Europie, a z czasem w świecie, wysoką pozycję polityczną. Zaakceptowano więc ponadnarodowe konsekwencje uczestnictwa w integracji europejskiej i poczyniono w tym kierunku odpowiednie kroki prawne. W 1950 r. Bundestag opowiedział się za powołaniem europejskiego państwa federalnego. Mówiono, iż w imię większej siły należy zrezygnować dobrowolnie z praw suwerennych. Kolejne rządy RFN zajmowały stanowisko pośrednie pomiędzy koncepcją integracji politycznej a ekonomicznej10.

2.5. Włochy

Po zakończeniu wojny Włochy chciały przede wszystkim wyjść z izolacji politycznej, oraz zrehabilitować się moralnie za poparcie udzielone hitlerowskim Niemcom podczas wojny. To głównie z tych przyczyn Włochy popierały ideę zjednoczonej Europy. W 1951 r. na sesji Zgromadzenia Doradczego RE Alcie de Gasperi mówił, iż przyszły parlament europejski, wyłoniony w powszechnych i tajnych wyborach, powinien być wyposażony w rzeczywiste kompetencje i posiadać organ wykonawczy. Następcy de Gasperiego kontynuowali tę linię polityczną. W literaturze włoskiej pisano, iż "zjednoczenie Europy jest nadzieją gospodarczego odrodzenia Włoch, uratowania wartości kultury i umysłowości włoskiej przed komunizmem"11. Ponadto uważano, iż Włochy są wyjątkowo predysponowane do ponadnarodowości z racji swego położenia, historii i składu etnicznego. Położenie Włoch między trzema kontynentami: Europą, Azją i Afryką, stworzyło z tego kraju naturalny pomost łączący wiele kultur i języków, co daje Włochom niepowtarzalną szansę wykorzystania tych warunków oraz swego wielkiego dorobku w integracji międzynarodowej12.

Każdy z krajów, składających się na Europę Zachodnią, i mający również swoją koncepcję integracji czy kształtu kontynentu, stanowił część tej większej całości, na którą składały się poszczególne idee i pomysły, razem tworzące ideę integracji Europy, i wyznaczające dzięki temu kształt motywów, oraz główne koncepcje integracji europejskiej w przyszłości. Idea integracji Europy stanowi swego rodzaju syntezę, czy nową jakość, złożoną z tych wszystkich koncepcji, które razem złączone, utworzyły nową jakość.

3. Główne koncepcje integracji politycznej po II wojnie światowej

W kwestii kształtu europejskiej integracji po wojnie, zdania były podzielone i zależne od politycznych interesów poszczególnych państw Europy Zachodniej, chcących realizować własne interesy polityczne, a przez to, odmiennie patrząc na problem kształtu powojennej Europy13. Niemniej, wyróżnić można trzy główne linie ideowe, odmiennie pojmujące ideę integracji europejskiej, różnie widzące role i miejsce poszczególnych w niej elementów. Są to koncepcje: federalistyczna, funkcjonalistyczna, oraz konfederacyjna.

3.1. Federalistyczna koncepcja integracji

To federaliści od początku uważali, iż przyczyną nieszczęść w Europie pod postacią wojen, konfliktów, problemów gospodarczych, jest istnienie suwerennej władzy na poziomie państwowym, i w związku z tym, żądali ograniczenia niezależności narodowej państw na rzecz organów ponadpaństwowych14. Federaliści głosili, iż rząd narodowy nie potrafi już zapewnić ludności spokoju, wolności i dobrobytu, a w obliczu rosnących powiązań międzynarodowych, efektywne rozwiązywanie problemów społecznych i gospodarczych w ramach jednego państwa jest niemożliwe. Jedynym rozwiązaniem w tej sytuacji jest unia narodów w obrębie federacji.

Federalizm oznaczał całkowitą przebudowę systemu państwowego w ponadpaństwowy, co wymagałoby długiego czasu. Stąd pojawiły się w tej kwestii różne stanowiska w obrębie federalizmu: pragmatyków, optujących za dłuższymi przemianami, federalistów radykalnych, dążących do szybkiego działania, federalistów konstytucyjnych, dążących do stworzenia federacji w drodze prawno - politycznej (przez podpisanie przez poszczególne rządy państwowe aktów federalnych), oraz zwolenników organizacji specjalnych, uważających, iż można osłabić suwerenność państwa poprzez powołanie dużej liczby wspólnot i instytucji europejskich o dużych uprawnieniach ponadnarodowych w różnych dziedzinach.

Federalizm w istocie był próbą pójścia o stopień wyżej, ponad aktualny stan prawno - polityczny, w kwestii politycznej organizacji społeczeństwa. Uznając państwo, jako organ już niewystarczający, optował za utworzeniem władzy o stopień "wyższej" - europejskiego rządu federalnego, jako instytucji wszystkich Europejczyków, bez podziału na poszczególne państwa, lecz narody15.

3.2. Funkcjonalistyczna koncepcja integracji

Funkcjonalizm stanowił przeciwstawną wobec federalizmu koncepcję ułożenia ładu europejskiego na nowo drogą integracji. Kładł on bowiem nacisk nie tyle na docelową przebudowę Europy w zintegrowaną jednostkę ponadnarodową, lecz raczej na metodę praktycznego rozstrzygania ówczesnych problemów przy wykorzystaniu mechanizmów i narzędzi integracyjnych. Możliwość budowy nowej Europy w drodze podpisania aktu federalnego nie była brana pod uwagę, podobnie, jak możliwość ograniczenia suwerenności poszczególnych państw. Sądzono, iż jedność europejską należy budować, pomnażając realne więzi, przede wszystkim ekonomicznych, co doprowadzi do takiego stopnia współzależności, która wszelkie wojny i konflikty uczyni bezsensownymi. Funkcjonalizm odwrócił federalistyczną koncepcję prymatu polityki nad gospodarką, przyznając pierwsze miejsce gospodarce.

Głównym założeniem funkcjonalizmu było poszerzanie, czy rozprzestrzenianie się procesu integracyjnego, polegającego na zwiększaniu liczby gałęzi, które brały automatyczny udział w integracji w związku ze współpracą w innych. Przekazywanie funkcji państw narodowych na rzecz ogniw ponadnarodowych w dziedzinach, w których następowała integracja, dokonywać się miał na zasadzie obiektywnej konieczności, a więc odwrotnie, niż proponowali federaliści, którzy chcieli zacząć od rozwiązań ponadnarodowych.

Wychodzono z założenia, że umacniające się państwa europejskie nie będą skłonne zrzec się części czy całości swoich uprawnień, instytucje ponadnarodowe nie zrodzą zaś automatycznie europejskiej postawy obywatelskiej i europejskiej lojalności. Stąd, funkcjonalizm miał stanowić jedyną właściwą metodę osiągnięcia europejskiej jedności16.

3.3. Konfederacyjna koncepcja integracji

Koncepcja konfederacyjna w najbardziej rozwiniętej postaci została przedstawiona przez francuskiego prezydenta Ch. de Gaulle`a na początku lat 60-tych XX wieku, i wyznaczyła główną linię francuskiej polityki do czasu prezydentury F. Mitteranda w latach 80-tych. W koncepcji tej metodę wspólnoty, opierającą się na ciągłej konfrontacji czynnika państwowego z ponadpaństwowym i prowadzącej do rozszerzenia zakresu tego ostatniego, proponowano zastąpić metodą współpracy pomiędzy suwerennymi rządami, polegającą na konsultacjach i wypracowaniu wspólnego stanowiska. Organa ponadpaństwowe miałyby pełnić role jedynie pomocnicze, techniczne. Chodziło o taki typ współpracy całkowicie suwerennych państw, która w przyszłości przyjęłaby postać konfederacji, która "łączy wierzchołki państw, respektując autonomię ich podstaw", i w efekcie prowadzi do europejskiej solidarności.

Siłą napędową procesu zjednoczeniowego miały być stałe wymiany poglądów i uzgadnianie stanowisk między rządami narodowymi, z których to dopiero zrodzą się nawyki współdziałania, oraz poczucie europejskiej solidarności i wspólnoty, które w efekcie doprowadzą "Europę państw" do konfederacji. Wówczas będzie można rozbudować kompetencje parlamentu europejskiego, jednak i wtedy każdy deputowany reprezentowałby swój własny kraj i własnych wyborców17.

4. Główne koncepcje integracji politycznej zrealizowane w praktyce

Pomimo wyjątkowej, powojennej sytuacji w zrujnowanej Europie, oraz pomimo wielu integracyjnych koncepcji, mających doprowadzić do ukształtowania nowego politycznego ładu na kontynencie, do kwestii integracji politycznej podchodzono mimo wszystko z pewnym dystansem, mającym swe źródło w narodowych celach i interesach politycznych poszczególnych państw Europy Zachodniej. Początkowe chęci, podbudowane doświadczeniami wojennymi i m.in. wybuchem wojny koreańskiej, z czasem nieco ostygły, uspokojone takimi wydarzeniami, jak zakończenie wojny na półwyspie koreańskim, śmiercią Stalina, czy pewnym chwilowym odprężeniem na linii wschód - zachód. Stąd, początkowe pomysły integracji politycznej straciły nieco na impecie i atrakcyjności, ustępując nieco miejsca ponadnarodowym inicjatywom gospodarczym. Integracja polityczna nadal była obecna jako cel, ale cel dosyć odległy, usytuowany w bliżej nieokreślonej przyszłości. Na razie miano się zająć integracją w sferze gospodarczej, która wydawała się być o wiele bardziej atrakcyjna, niosąca dużo więcej korzyści przy jednoczesnym znacznie mniejszym ograniczeniu suwerenności poszczególnych państw Europy Zachodniej. "Polityczne cele zostaną osiągnięte, [ale] przez integrację gospodarczą. Nie zawsze można iść bezpośrednią drogą, często potrzeba okrężnych dróg, a Traktat Rzymski [ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą] jest taką okrężną drogą"18. Idea integracji politycznej była obecna w świadomości Europejczyków, ale z jej realizacją musiano poczekać na bardziej dogodny moment. Trwała więc integracja gospodarcza, natomiast integracja polityczna była cały czas planowana.

4.1. Plan Foucheta

Był to pierwsza propozycja, wysunięta 19 października 1961 r., nawiązująca do idei Europejskiej wspólnoty politycznej z lat 1953 - 1954. Zakładała utworzenie organizacji o charakterze nie międzynarodowym, lecz międzyrządowym, realizującej wspólną politykę zagraniczną i obronną, a także w dziedzinie nauki i kultury19. Tak powstała unia państw miałaby stworzyć pewien rodzaj politycznej kontroli nad działalnością wspólnot gospodarczych. Najwyższym organem Unii miała być Rada, obradująca (w składzie szefów rządów) trzy razy w roku, a ministrowie spraw zagranicznych zbieraliby się cztery razy w roku. Decyzje Rady zapadałyby jedynie na zasadzie jednomyślności. Istniejące Zgromadzenie Wspólnot Europejskich mogłoby debatować i uchwalać zalecenia we wszystkich sprawach Unii. Sam Traktat po trzech latach zostałby poddany rewizji, mającej na celu dalszą integrację Unii.

Francuski plan integracji politycznej spotkał się z zastrzeżeniami Holandii i Belgii, obawiających się osłabienia NATO, ponadto, Holandia była zainteresowana włączeniem do WE Wielkiej Brytanii. Pomimo dojścia do pewnego kompromisu, Planu nie udało się zrealizować20.


Newsletter



Wiadomość HTML?

Używamy informacji zapisanych za pomocą cookies w celach statystycznych i w celu dostosowania strony do indywidualnych potrzeb użytkowników. Ustawienia cookies mogą być kontrolowane za pomocą przeglądarki.

EU Cookie Directive Module Information