Polityka konkurencji a prawa konsumentów w Unii Europejskiej Print
Unia Europejska
Written by   
DATE_FORMAT_LC2

Prawo Unii Europejskiej zakazuje firmom zawierania umów ograniczających wolną konkurencję, a przedsiębiorcom dominującym na rynku nie pozwala na narzucanie innym uciążliwych klauzul w kontraktach2. Jeśli takie przypadki mają miejsce, Komisja Europejska nakazuje wówczas firmom zaprzestania tego rodzaju praktyk, a opornych karze grzywną. Komisja może wszcząć śledztwo z urzędu. Często też sama reaguje na skargi poszkodowanych firm, osób lub innych państw. Składający je muszą szczegółowo opisać fakty i przekonująco uzasadnić podejrzenie o naruszenie przepisów. Muszą również udowodnić, że zostały naruszone ich interesy.

Obowiązujące w UE reguły konkurencji to wytyczne ogólne. Dlatego dla firm i przedsiębiorców duże znaczenie mają decyzje Komisji i orzeczenia Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, do których odwołują się niezadowoleni z decyzji Brukseli. Niektóre rodzaje działalności są wyjęte spod tych przepisów. Dotyczy to zwłaszcza dotowanego rolnictwa i przedsiębiorstw komunalnych.

W UE obowiązuje zakaz wszelkich porozumień między przedsiębiorcami, a także stosowania innych praktyk, które mogłyby prowadzić do ograniczenia konkurencji. Dotyczy to zwłaszcza ustalania cen zakupu i sprzedaży, a także innych warunków transakcji.

Bez znaczenia jest wówczas forma, w jakiej zawarto niedozwolone porozumienie. Inaczej sprawy się mają z uzgodnionymi działaniami przedsiębiorstw, mającymi na celu poprawę efektywności gospodarowania, zwiększenie produkcji lub sprzedaż produktów i podnoszenie ich poziomu technicznego. Warunkiem zasadniczym jest, by umowy takie przynosiły również konsumentom określone korzyści. Z tego powodu aprobatę Komisji Europejskiej mają np. porozumienie banków o wprowadzenie euroczeków i kolei o międzynarodowym transporcie kombinowanym (1993 r.).

W UE nie wolno naruszać wolnej gry sił rynkowych, ograniczając lub kontrolując produkcję (w 1980 r. zakazano porozumienia wytwórców 95 proc. papierosów w Belgii i Luksemburgu). Ustalenie jej limitów przez grupę wytwórców nie jest więc możliwe. Surowo zakazany jest także podział rynku2.

Nie uzyskuje aprobaty Komisji tzw. sprzedaż selektywna: producentowi nie wolno dawać wyłączności niektórym sprzedawcom i hurtownikom. Istnieją jednak od tego wyjątki. Unia Europejska pogodziła się z brakiem konkurencji, np. w przypadku handlu towarami wymagającymi dużej specjalizacji wśród sprzedawców. Dotyczy to zwłaszcza branży elektronicznej i samochodowej.

Komisja Europejska uznała kilka rodzajów umów za nienaruszające konkurencję, np. umowy franschingu, wyłącznej sprzedaży lub zakupów (o ile dotyczą tylko dwóch firm), umowy o specjalizacji w produkcji konkretnych towarów (pod warunkiem jednak, że firmy reprezentują nie więcej niż 20 proc. rynku, a coroczna wartość obrotów nie przekracza 500 mln euro), licencje patentowe i licencje know-how3.

Unia zabrania przedsiębiorcom i ich grupom nadużywania pozycji dominującej na rynku. Za dominującą uznaje się firmę, która: ma monopol w danej branży, lub jej udziały rynkowe przekraczają 40-65 proc., a konkurenci są mocno rozproszeni.

Przedsiębiorstwo dominujące na rynku musi bardzo uważać, by nie narazić się na oskarżenia o naruszanie zasad konkurencji. Nie wolno mu narzucać innym nieuczciwych cen zakupu lub sprzedaży, np. takich, które, biorąc pod uwagę koszty poniesione przy produkcji, dają nieracjonalnie wysoką marżę zysku. Zakaz dotyczy także innych uciążliwych warunków handlu, np. narzucania dostawom wyjątkowo długich terminów płatności.

Przepisy naruszają także te firmy i instytucje, które oferują różnym kontrahentom odmienne warunki podobnych transakcji, a przez to stawiają niektóre z nich w gorszej pozycji konkurencyjnej.

Zainteresowanie Komisji Europejskiej wzbudzają wszelkie nieuczciwe działania przedsiębiorstw polegające na wyzyskiwaniu kontrahentów, narzucaniu im wyłączności, wprowadzaniu zakazu importu lub eksportu, przyznaniu niektórym rabatów za wierność (robił to np. wytwórca opon Michelin), albo też odmawianiu dostaw.

W Unii, podobnie jak w innych organizmach gospodarczych, obowiązuje zakaz dumpingu, czyli sprzedaży towarów poniżej ceny rynkowej, z subsydiowaniem jej przez producenta. Polska dostosowała prawie w całości swoje prawo do obowiązujących w Unii Europejskiej reguł zachowania konkurencji. Od 1990 r. obowiązuje ustawowy zakaz stosowania praktyk monopolistycznych.

Z konkurentem można walczyć, można też go przejąć lub ewentualnie połączyć się z nim. Gdy rynek nie rośnie zbyt dynamicznie i nie da się szybko powiększyć wielkości sprzedaży oraz zysków, fuzje i przejęcia stają się coraz bardzie popularnym sposobem na lepsze wyniki finansowe i wzrost kursów akcji na giełdzie4. Jednakże fuzje i przejęcia grożą nadmierną koncentracją udziałów rynkowych w rękach jednego przedsiębiorstwa i ograniczeniem konkurencji na rynku. Dlatego Unia Europejska ściśle nadzoruje proces łączenia się firm. Planujący fuzję lub przejęcie muszą w ciągu tygodnia od podjęcia decyzji zgłosić swój zamiar Komisji Europejskiej. Transakcja nie może zostać sfinalizowana wcześniej niż po upływie trzech tygodni. Komisja ma czas na decyzję, czy badać sprawę głębiej. Jeśli coś wzbudzi jej wątpliwość, może prowadzić postępowanie jeszcze przez cztery miesiące. Przejęcia lub fuzje są wtedy zawieszane. Komisja może zakazać sfinalizowania transakcji, jeśli uzna, że łączące się firmy osiągną lub wzmocnią pozycję dominującą na rynku - chodzi o przeciwdziałanie ograniczeniu konkurencji.

W Polsce przepisy chroniące rynek przed nadmierną koncentracją są dostosowane do prawa europejskiego. Zamiar łączenia przedsiębiorców podlega zgłoszeniu Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumenta w terminie 14 dni od dokonania czynności, z którą ustawa wiąże obowiązek. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów ma dwa miesiące na zbadanie sprawy. Może zakazać fuzji lub przejęcia firmy. Może też podać warunki, na jakich tej zgody udzieli.

Swobodnej konkurencji zagrażają nie tylko monopolistyczne zamiary firm, ale także wszelkie rodzaje pomocy publicznej dla przedsiębiorstw, które zmniejszają ich koszty i tym samym ułatwiają rywalizację z innymi. Dlatego Unia Europejska zakazała wspierania biznesu z państwowej bądź samorządowej kasy. Zakazem objęte są nie tylko wszelkie dotacje budżetowe, ale także zwolnienia podatkowe, a nawet sprzedaż nieruchomości po obniżonej cenie przez władze lokalne.

Od zakazu pomocy publicznej są jednak wyjątki:5

  • wsparcie socjalne dla poszczególnych konsumentów; pod warunkiem jednak, że nie faworyzuje się żadnego z dostawców towarów i usług przekazywanych potrzebującym;
  • pomoc w likwidacji klęsk żywiołowych;
  • pomoc, która służy wyrównaniu poziomu gospodarczego pomiędzy wschodnimi i zachodnimi landami RFN.

O każdym planowanym wsparciu publicznym państwa-członkowie muszą informować Komisję, gdyż to ona jest organem monitorującym pomoc państwa w Unii. Obowiązkowi temu podlegają programy dla firm zatrudniających ponad 150 osób i osiągających roczny obrót ponad 15 mln euro.

Formy pomocy publicznej stosowane w UE:

  • dotacje pieniężne lub rzeczowe - bezpośrednie wydatki z budżetu państwa, władz regionalnych lub lokalnych (na początku lat 90. w Wielkiej Brytanii i w Hiszpanii dotacje te wynosiły 78 proc. pomocy, w Luksemburgu - 75 proc., w Holandii - 66 proc.);
  • preferencje kredytowe - kredyty oprocentowane poniżej poziomu rynkowego (udzielane przez agencję państwową lub bank, któremu państwo refunduje różnicę); kredyty warunkowo umarzane; o wydłużonym terminie spłaty; o zmiennym oprocentowaniu w zależności od zysku netto firmy (przy braku zysku brak oprocentowania);
  • gwarantowanie kredytów przez budżet lub fundusze finansowane z budżetu;
  • preferencje podatkowe - zwolnienia i usługi podatkowe, redukcje stopy podatku, odroczenie terminu płatności, umorzenia, przyspieszona amortyzacja, konwersja wierzytelności państwa na udziały w kapitale firmy6.

W latach 1987-1990 Komisja Europejska otrzymywała średnio 350 informacji o planach udzielania pomocy publicznej. Tylko między październikiem 1988 r., a 1990 r. dotarło doń ok. 2000 skarg dotyczących takiego wsparcia. Sprawdzono 200 z nich. Komisja co roku wydaje decyzje, których analiza pozwala lepiej poznać stosowane kryteria oceny.

W Polsce przepisy nakazujące kontrolę pomocy publicznej reguluje ustawa "O warunkach dopuszczalności i nadzorowaniu pomocy publicznej dla przedsiębiorców". Wykorzystanie tej pomocy jest monitorowane przez Urząd Ochrony Konsumenta i Konkurencji7.

Wyjątkiem od generalnego zakazu udzielania pomocy publicznej jest w UE wsparcie dla małych i średnich przedsiębiorstw. Ma ono sprzyjać tworzeniu nowych miejsc pracy i wdrażaniu nowoczesnych technologii.

Pomoc dla eksporterów może wpływać na warunki konkurencji w ramach wspólnego rynku, dlatego Komisja Europejska przygląda się jej wyjątkowo dokładnie. Zadaniem Komisji jest wspieranie sprzedaży towarów i usług na rynki poza UE. Firmy jednak eksportują do Unii i poza jej granice, stąd trudno oddzielić pomoc dozwoloną od zakazanej.

Ochrona konsumentów w prawie UE

Polityka Unii Europejskiej dotycząca ochrony konsumentów (prowadzona przez Europejską Wspólnotę Gospodarczą, a obecnie - Wspólnotę Europejską), wynika z założenia, iż siły rynkowe na Jednolitym Rynku Europejskim nie zapewniają dostatecznego, w miarę jednolitego w poszczególnych państwach członkowskich stopnia ochrony interesów konsumentów, a w szczególności bezpieczeństwa nabywanych przez nich produktów i usług8.

W relacji z producentem konsument jest zwykle stroną słabszą. Zostało to już dawno uwzględnione w systemach prawnych poszczególnych państw członkowskich WE. Odmienne tradycje społeczno-kulturowe oraz uwarunkowania polityczne sprawiły, iż narodowe uregulowania w tej dziedzinie są bardzo zróżnicowane. Niektóre kraje przyjęły system regulacyjny i stworzyły w ramach administracji państwowej silne struktury instytucjonalne, zajmujące się ochroną konsumentów. Część krajów polega w tej dziedzinie na samoregulacji i samodyscyplinie ze strony podmiotów gospodarczych. Uregulowania na poziomie wspólnotowym mają więc za zadanie doprowadzić do zharmonizowania ochrony konsumentów w poszczególnych krajach, zapewnić szybki przepływ informacji w ramach Jednolitego Rynku (np. o produktach niebezpiecznych), czy wspierać organizacje konsumenckie.

Historia polityki ochrony konsumentów w WE sięga połowy lat 70. Twórcy Traktatu Rzymskiego powołującego EWG nie przewidzieli w nim stosownych zapisów na ten temat. Dopiero Komisja WE w Paryżu przedstawiła pierwszy Program działań na rzecz ochrony i informacji konsumentów, który został przyjęty przez Radę EWG w 1975 r. W programie tym zdefiniowano pięć głównych kierunków wspólnej polityki na rzecz konsumentów:

  • prawo do bezpieczeństwa i ochrony zdrowia;
  • prawo do ochrony interesów ekonomicznych;
  • prawo do odszkodowań;
  • prawo do informacji i edukacji;
  • prawo do reprezentacji.

Wraz z Jednolitym Aktem Europejskim polityka ochrony konsumentów stała się częścią kompleksowej polityki mającej na celu zakończenie budowy rynku wewnętrznego. Uruchomione na początku lat 80. oraz na początku 90. programy koncentrowały się na zapewnieniu konsumentom należytej reprezentacji, dbałości o dostęp do informacji, bezpieczeństwie produktów oraz ochronie interesów konsumentów w zawieranych przez nich umowach.

Dalszy rozwój wspólnotowej polityki ochrony konsumentów nastąpił wraz z podpisaniem oraz wejściem w życie 1 listopada 1993 r. Traktatu z Maastricht, który to wprowadził nowy Tytuł XI - "Ochrona konsumentów". Polityka ochrony konsumentów uzyskała wówczas rangę samodzielnej, niezależnej od polityki rynku wewnętrznego.

Nowe bodźce do rozwoju polityki ochrony konsumentów stworzył Traktat Amsterdamski9. Wyszczególnia on wszystkie cele polityki ochrony konsumentów prowadzonej przez Wspólnotę, a ponadto stwierdza, iż ochrona konsumentów powinna być brana pod uwagę przy nakreślaniu i wprowadzaniu w życie wspólnotowej polityki we wszelkich obszarach.

Głównym wspólnotowym aktem prawnym wprowadzającym ogólne wymogi bezpieczeństwa produktów jest Dyrektywa Rady nr 92/59/egw z 22 czerwca 1992 r. w sprawie ogólnego bezpieczeństwa wyrobów.

Nakłada ona na producentów obowiązek informowania konsumentów o ewentualnych zagrożeniach związanych z używaniem produktu, obserwowania i badania wyrobów po wprowadzeniu ich do obrotu, ostrzegania użytkowników o ewentualnych dostrzeganych wadach i związanym z tym niebezpieczeństwem produktu.


Ogólne zasady bezpieczeństwa produktów znajdują rozwinięcie w tzw. dyrektywach technicznych, dotyczących poszczególnych grup towarów konsumpcyjnych (np. kosmetyki, zabawki, leki i inne).

Drugim wspólnotowym aktem prawnym o bardzo szerokim zakresie działania i podstawowym znaczeniu dla ochrony konsumentów jest Dyrektywa Rady nr 85/374/EWG z 25 lipca 1985 r. ustalająca zasady odpowiedzialności za wadliwy produkt.

W sektorze usług, jedną z podstawowych regulacji z zakresu prawa ochrony konsumentów jest natomiast Dyrektywa Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych klauzul umownych w umowach zawieranych z konsumentem.

Za nieuczciwe uważa się postanowienia umów sprzeczne z wymogami dobrej wiary i powodujące niekorzystną dla konsumenta, znaczącą nierówność praw i obowiązków.

Prawo wspólnotowe wprowadziło też specjalne rodzaje oznakowania niektórych produktów, informujące o specyficznych cechach tych produktów, które mają ułatwić konsumentom ich wyrób, jak np. oznaczenia pochodzenia towarów, zgodnie ze standardami europejskimi10.

Generalnie rzecz biorąc, uważa się, iż konsumentom należy umożliwić dokonywanie świadomego wyboru poprzez rzetelną informację o cechach i cenach oferowanych towarów, właściwą informację o najefektywniejszej i najbezpieczniejszej metodzie ich użytkowania, a także informację o procedurze dochodzenia roszczeń z tytułu reklamacji. Wspólnotowa polityka ochrony konsumentów stawia sobie również za zadanie funkcje edukacyjne w zakresie zdobywania i przetwarzania informacji przez konsumentów w odniesieniu do ich praw i obowiązków. Funkcje te są realizowane głównie we współpracy z narodowymi federacjami organizacji konsumenckich.

Na szczeblu wspólnotowym przygotowano kilka kolejnych edycji europejskiego przewodnika konsumenckiego po jednolitym rynku, a także sponsorowano wydanie przewodników krajowych oraz sektorowych. Utworzono także sieć kilkunastu Europejskich Centrów Konsumenckich.

We Wspólnocie przyjęto zasadę, że konkurenci i ich przedstawiciele powinni mieć zagwarantowaną możliwość współuczestnictwa w podejmowaniu dotyczących ich decyzji. W 1962 r. utworzony został w Brukseli Komitet Kontaktowy Konsumentów, który w 1990 r. przekształcił się w Radę Konsultacyjną.

Ochrona praw konsumentów musi iść w parze z zapewnieniem im dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Korzystanie z procedur sądowych jest często bardzo utrudnione. Dlatego też w wielu państwach członkowskich wprowadzono uproszczone procedury lub ustanowiono specjalny system rozstrzygania sporów konsumenckich drogą mediacji, ugody lub poprzez arbitraż.

Ochrona konsumenta w Polsce. Zarys problematyki

Mówiąc o ochronie konsumenta w Polsce, musimy uświadomić sobie, że jesteśmy dopiero na początku drogi, która stworzy pełny i skuteczny system funkcjonowania ochrony konsumentów. To nasze opóźnienie w rozwoju tak istotnej dla gospodarki wolnorynkowej dziedziny, jest efektem prowadzenia przez przeszło 50 lat zasad gospodarki centralnie planowanej.

Sytuacja zmieniła się dopiero po 1989 r., kiedy to kraj nasz wszedł w okres tzw. transformacji ustrojowej. Odejście od gospodarki centralnie planowanej do gospodarki kierowanej mechanizmem rynkowym, wpłynęło na nową, w teorii i praktyce, sytuację konsumenta. Mimo to ruch konsumencki rozwija się bardzo powoli. Dotyczy to zarówno działalności organów administracji, jak i organizacji społecznych chroniących konsumentów11.

Aktualnie prawa konsumenckie w Polsce to:

  1. prawo do bezpieczeństwa, do ochrony życia i zdrowia;
  2. prawo do ochrony interesów ekonomicznych;
  3. prawo do informacji i edukacji;
  4. prawo do dostępu do wymiaru sprawiedliwości;
  5. prawo do reprezentacji.

Powyższe prawa realizowane są przez polską politykę konsumencką oraz chronione przez krajowe ustawodawstwo. Są dostosowywane do wspólnotowej polityki konkurencji i ochrony konsumentów i obowiązujących we Wspólnocie regulacji prawnych w tym obszarze. Podstawową normą prawną (aktem zasadniczym), odnoszącą się do ochrony konsumentów w Polsce, jest art. 76 Konstytucji.

Artykuł ten nakłada na wszystkie władze publiczne obowiązek ochrony konsumentów, użytkowników, najemców - przed działaniami zagrażającymi zdrowiu i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.

Prawo do bezpieczeństwa, do ochrony życia i zdrowia wymaga, aby szczególną ochroną prawną objęte były wprowadzone do obrotu artykuły żywnościowe, środki farmaceutyczne, wyroby chemiczne (w tym m.in. kosmetyki, wyroby perfumeryjne oraz wyroby chemii gospodarczej).

Ustawa o ogólnym bezpieczeństwie produktów określa wymagania dotyczące bezpieczeństwa produktów, zasady i tryb przeciwdziałania naruszeniom tych wymagań przez przedsiębiorców oraz organy sprawujące nadzór nad bezpieczeństwem produktów.

Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny regulują przepisy Kodeksu cywilnego oraz Ustawa o ochronie niektórych praw konsumentów oraz odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny.

Istotne znaczenie mają również przepisy ogólne, decydujące o normalizacji i certyfikacji produktów. Ustawa o badaniach i certyfikacji - w zakresie dotyczącym konsumentów - obowiązuje od 1 stycznia 1994 r. Celem jej jest ochrona rynku krajowego przed wyrobami mogącymi stanowić zagrożenie dla życia i zdrowia, oraz dla środowiska naturalnego. Uzupełnieniem systemu certyfikacji i normalizacji jest system miar (tzw. Prawo o miarach) - określa legalne jednostki miar, wymagane względem produktów pomiarowych, warunki kontroli i nadzoru - w zakresie przestrzegania przepisów ustawy przez przedsiębiorców - oraz związane z tym sankcje karne, w przypadku działań niezgodnych z ustawą.

Prawo działalności gospodarczej - wprowadza podstawowe zasady znakowania towarów. Stanowi ono, że przedsiębiorca prowadzący działalność wytwórczą zobowiązany jest zamieszczać na towarach wprowadzonych do obrotu oznaczenie zawierające nazwę lub imię i nazwisko producenta, jego adres, nazwę lub symbol towaru - niezależnie od oznaczeń wynikających z odrębnych przepisów.

Żywność i warunki zdrowotne żywności, chronione są przez wiele różnych dziedzin prawa, przede wszystkim prawo administracyjne, tzn. w zakresie, w którym zajmuje się ono regulowaniem problemów żywności, jej warunkami zdrowotnymi oraz szerokim obrotem. Ustawa o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia zawiera regulacje dotyczące m.in. urzędowej kontroli żywności, higieny i zanieczyszczeń oraz oznakowania. Nadzór nad jakością żywności sprawują:

  • Inspekcja Sanitarna,
  • Inspekcja Handlowa,
  • Inspekcja Weterynaryjna,
  • Inspekcja Skupu i Przetwórstwa Artykułów Rolnych,
  • Inspekcja Ochrony Roślin.

Jednym z ważniejszych aktów wykonawczych do tej ustawy jest Rozporządzenie ministra zdrowia w sprawie warunków sanitarnych i higienicznych w obrocie środkami spożywczymi sprzedawanymi luzem, łatwo psującymi się, dietetycznymi środkami spożywczymi oraz materiałami i wyrobami przeznaczonymi do kontaktu z tymi środkami spożywczymi (Dz. U. Nr 234, poz. 1976 z 2002 r.).

Na bezpieczeństwo konsumenta wyraźnie zróżnicowany wpływ mają wyroby kosmetyczne i wyroby chemii gospodarczej oraz przedmioty codziennego użytku i urządzenia, z którymi człowiek ma bezpośredni kontakt. W dziedzinie kosmetyków od 20 marca 2002 r. obowiązuje Ustawa o kosmetykach (Dz. U. Nr 42, poz. 473 z 2001 r.). Określa ona, w zakresie niezbędnym do zapewnienia zdrowia ludzi, wymagania dotyczące składu, oznakowania kosmetyków oraz warunki obrotu kosmetykami.

W dziedzinie środków farmaceutycznych i materiałów medycznych jakość z punktu widzenia kosmetyków zabezpiecza ustawa - Prawo farmaceutyczne (Dz. U. Nr 126, poz. 1381 z 2001 r.). Upoważnia ona właściwego ministra do prowadzenia rejestru środków farmaceutycznych i materiałów medycznych dopuszczonych do obrotu.

Ustawa - Prawo ochrony środowiska (Dz. U. Nr 62, poz. 627 z 2001 r.) określa zasady ochrony i racjonalnego kształtowania środowiska, zmierzające do zapewnienia współczesnemu i przyszłemu pokoleniu konsumentów korzystnych warunków życia oraz realizacji prawa do pełnego korzystania z zasobów środowiska i jego wartości12.

Nowelizacja Kodeksu cywilnego z 1990 r. była pierwszym krokiem dostosowującym przepisy prawa do zachodzących zmian ekonomicznych - m.in. to, że producent w sposób fakultatywny udziela gwarancji na sprzedany konsumentowi towar.

Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie szczegółowych warunków zawierania umów sprzedaży rzeczy ruchomych z udziałem konsumentów (Dz. U. Nr 64, poz. 328 z 1995 r.) ujednoliciło sytuację konsumenta wobec wszystkich form własności występujących na rynku, a także ujęło podstawowe prawa i obowiązki obu stron umowy sprzedaży (towary nabyte do 30 czerwca 2002).

Nowelizacja Kodeksu cywilnego w grudniu 1996 r. wprowadziła zapis, iż konsument decyduje o wyborze sposobu dochodzenia roszczeń z tytułu reklamacji towaru w reżimie gwarancji czy rękojmi (dotyczy to sytuacji, gdy sprzedawca lub producent taką gwarancję konsumentowi oferuje). Prawo to daje konsumentowi prawo odstąpienia od umowy, jeżeli mimo dokonanej naprawy powtórnie ujawniają się wady istotne w zakupionym towarze.

Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie szczegółowych warunków zawierania i wykonywania umów sprzedaży między przedsiębiorcami a konsumentami (Dz. U. Nr 96, poz. 851 z 2002 r.) zmieniło rozporządzenie z 30 maja 1995 r., wprowadzając m.in. pojęcie działań przedsiębiorców sprzecznych z dobrymi obyczajami, które jako takie mogą stanowić podstawę reklamacji (towary nabyte od 1 lipca 2002 do 31 grudnia 2002 r.).

Ustawa z dnia 27 lipca 2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej wprowadza kilka istotnych zmian w prawach konsumentów. Zgodnie z relacjami unijnymi w relacjach konsument - sprzedawca nie będzie miała zastosowania rękojmia za wady fizyczne i prawne, przewidziana w kodeksie cywilnym.

W jej miejsce ustawa wprowadza instytucję odpowiedzialności sprzedawcy za niezgodność towaru z umową. Pojęcie to oznacza, że sprzedawca odpowiadał będzie za towar niezgodny z umową, tzn. taki, który nie odpowiada podanemu przez niego opisowi, nie może zostać wykorzystany w celu określonym przy zawieraniu umów, a także gdy nie odpowiada zapewnieniom producenta podawanym w reklamie, bądź wyrażonym w oznakowaniu towaru.

Ubezpieczenia - zagadnienia związane z usługami ubezpieczeniowymi na rzecz indywidualnego konsumenta - stanowią przedmiot szczególnego zainteresowania w gospodarce rynkowej. Konsument w przypadku korzystania z usług tego typu narażony jest na dyktat ze strony silniejszej, tj. ubezpieczyciela. To on ustanawia i narzuca warunki ubezpieczenia. Usługi pośrednictwa ubezpieczeniowego mogą być prowadzone wyłącznie przez przygotowanych do tych funkcji agentów ubezpieczeniowych czy brokerów (pośrednik między kupującym a sprzedawcą usługi). Nadzór nad działalnością ubezpieczeniową prowadzi Państwowy Urząd Nadzoru Ubezpieczeń oraz Rzecznik Ubezpieczeń.

Ustawa - Prawo energetyczne (Dz. U. Nr 54, poz. 348 z 1997 r.) - i wydane na jej podstawie akty wykonawcze eliminują źródła konfliktów między przedsiębiorstwami energetycznymi a konsumentami. Z kolei usługi telekomunikacyjne regulują:

  • Ustawa o łączności (Dz. U. Nr 47, poz. 46 z 1999 r.),
  • Ustawa z dnia 21 lipca 2000 r. - Prawo telekomunikacyjne (Dz. U. Nr 73, poz. 852 z 2000 r.) i wydane na jej podstawie Rozporządzenie ministra gospodarki z 28.09.2001 r. w sprawie reklamacji usług telekomunikacyjnych - dające konsumentom wiele regulacji niezbędnych do ochrony prawa.

Powyżej przedstawione akty prawne nie odzwierciedlają w całości zagadnienia ochrony prawnej konsumentów, ale stanowią jego podstawę.

Instytucje chroniące konsumenta

W Polsce rozwija się ruch konsumencki, który w znacznej mierze utrzymywany jest przez państwo w trybie dotacji budżetowych13. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów corocznie rezerwuje w swoim budżecie pewną kwotę na zlecenie organizacjom konsumenckim realizacji zadań należących do Prezesa UOKiK oraz zadań przewidzianych w Rządowej Polityce Konsumenckiej. Finansowanie przez budżet UOKiK takiej działalności jest warunkiem jej prowadzenia, ponieważ zgodnie z zasadami bezstronności oraz standardami europejskimi organizacje konsumenckie są wiarygodne, jeśli nie są sponsorowane przez przedsiębiorców. Do zadań, które zlecone są organizacjom konsumenckim, należą w szczególności: prowadzenie bezpłatnego poradnictwa konsumenckiego, przeprowadzenie konsumenckich badań towarów i usług, opracowywanie i wydawanie publikacji oraz programów edukacyjnych popularyzujących prawa konsumentów. Swoją działalnością organizacje konsumenckie wspierają i uzupełniają działania organów administracji rządowej, stanowiąc niezbędny i niezastąpiony element polityki konsumenckiej państwa.

Najważniejszą organizacją konsumencką, której statutowym celem jest ochrona interesów konsumentów, jest stowarzyszenie pod nazwą Federacja Konsumentów14. Federacja jest najstarszą, działającą nieprzerwanie od momentu powstania, organizacją konsumencką w Europie Centralnej i Wschodniej. Posiada około 50 rozwiniętych placówek terenowych w całym kraju. Rada Krajowa Federacji Konsumentów ustala i koordynuje zadania, których realizacja ma zwiększyć siłę i znaczenie stowarzyszenia w terenie jako reprezentanta interesów konsumentów oraz wzmocnić jakość pomocy świadczonej konsumentom. Pomoc ta udzielana jest najczęściej w formie prowadzenia bezpłatnego poradnictwa konsumenckiego. Federacja Konsumentów występuje do podmiotów gospodarczych i organów administracji w sprawach z zakresu ochrony konsumenta, udziela porad pisemnych i bezpośrednich w oparciu o przedkładane dokumenty, prowadzi porady i interwencje telefoniczne, sporządza pozwy do sądów oraz występuje w imieniu konsumentów przed sądami.


Duże znaczenie odgrywa także współpraca między UOKiK a organizacjami pozarządowymi polegająca między innymi na przekazywaniu informacji o czynach nieuczciwej konkurencji, niezgodnej z prawem działalności firm wysyłkowych, czy budzących wątpliwości akcji promocyjnych. Innym obszarem współpracy jest problematyka testów konsumenckich. Realizując postulat dostarczania konsumentom wiarygodnej informacji na temat ofiarowanych przez przedsiębiorców dóbr i usług, Urząd sfinansował w latach 1998-1999 kilkanaście testów konsumpcyjnych. Wykonawcami tych testów były dwie organizacje konsumenckie: Polskie Towarzystwo Ekonomiki Gospodarstwa Domowego (powstało w sierpniu 1990 r. jako stowarzyszenie, którego celem jest działalność na rzecz ochrony i rozwoju gospodarstw domowych); Konsumencki Instytut Jakości (powstał w listopadzie 1990 r. jako fundacja Federacji Konsumentów i Skarbu Państwa). PTEGD oraz KIJ przetestowały m.in. makaron, zupy typu "Gorący kubek", odżywki mleczno-owocowe, desery mleczno-owocowe, maszynki do golenia oraz kaftaniki i śpiochy niemowlęce15. Wyniki testów porównawczych były publikowane przez media. Zlecane i firmowane przez organ administracji (UOKiK) testy porównawcze są dla konsumentów cennym źródłem informacji rynkowej. Ponadto należy wskazać, ze PTEGD wydało za środki UOKiK broszurę pt. "Problematyka konsumencka w nauczaniu racjonalnego żywienia", stanowiącą zbiór konspektów dla nauczycieli.

Następną prężnie rozwijającą się organizacją konsumencką (zarejestrowaną w czerwcu 1995 r.) jest Stowarzyszenie Konsumentów Polskich z siedzibą w Warszawie. Celem stowarzyszenia jest kształtowanie i rozwijanie świadomości konsumentów w zakresie posiadanych przez nich praw do: bezpieczeństwa i ochrony interesów ekonomicznych, informacji, edukacji, ochrony prawnej oraz reprezentacji. Współpraca UOKiK z SKP polega na zlecaniu i finansowaniu wydawnictw edukacyjnych, testów i szkoleń.

W 2000 r. Rada Ministrów przyjęła dokument pt. "Polityka konsumencka na lata 2000-2001", który jest kontynuacją polityki z lat poprzednich. W dokumencie priorytetami w tym zakresie są:16

  1. Działania skierowane na wdrożenie do praktyki rynkowej nowych regulacji prokonsumenckich, dotyczących zwłaszcza bezpieczeństwa zdrowotnego i ochrony interesów ekonomicznych.
  2. Zwiększenie skuteczności nadzoru rynkowego i zapewnienie koordynacji działań poszczególnych inspekcji organów kontrolnych.
  3. Prace legislacyjne zmierzające do dalszej harmonizacji polskiego prawa z prawem unijnym.

Polska współpracuje także z organizacjami konsumenckimi na arenie międzynarodowej. W Urzędzie Antymonopolowym istnieje Departament Integracji Europejskiej i Współpracy z Zagranicą, który zajmuje się współpracą z zagranicznymi organizacjami konsumenckimi17. W czasie negocjacji Polski o członkostwo w Unii Europejskiej najważniejsze w międzynarodowej współpracy Urzędu były kontakty z Komisją Europejską, z Dyrekcją Generalną (SANCO) - ochrona konsumenta i zdrowia. Przedstawiciele Urzędu brali udział w pracach Podkomitetu ds. Konkurencji i Ochrony Konsumentów. W trakcie prac nad harmonizacją polskiego prawa z prawem unijnym projekty nowych aktów prawnych konsultowane były z odpowiednią dyrekcją Komisji18. Przygotowana została dokumentacja na potrzeby przeglądu polskich przepisów prawnych i oceny stopnia ich zgodności z prawem Wspólnoty. Pracownicy Urzędu korzystali ze szkoleń i staży organizowanych przez Komisję i brali udział w licznych konferencjach. Oprócz kontaktów z Komisją Europejską pracownicy Urzędu mieli także kontakt z Organizacją Współpracy i Rozwoju (ODCE). Brali oni udział w pracach Komitetu Prawa i Polityki Konsumenckiej tej organizacji.

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów został powołany do życia na mocy ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktyk monopolistycznych. Na początku nosił nazwę Urząd Antymonopolowy. Do jego zadań należało zapewnienie rozwoju konkurencji oraz ochrony przedsiębiorców narażonych na stosowanie praktyk monopolistycznych.

W ramach zadań dotyczących ochrony konsumenta UOKiK korzysta z pomocy Inspekcji Handlowej, która stanowi swojego rodzaju aparat wykonawczy w zakresie kontroli przestrzegania przez przedsiębiorców praw konsumentów, prowadzenia poradnictwa oraz polubownego sądownictwa konsumenckiego.

Podstawę prawną dla konsumenckiej działalności UOKiK i IH stanowią:

  1. Ustawa o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów.
  2. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.
  3. Ustawa o Inspekcji Handlowej.

Każda z wymienionych ustaw zobowiązuje UOKiK oraz IH do ochrony interesów konsumentów oraz ustala zasady i tryb administracyjnego przeciwdziałania naruszeniom tych interesów.

Decyzje Prezesa UOKiK zakazujące stosowania praktyki monopolistycznej stwarzają warunki rozwoju konkurencji ze wszystkimi pozytywnymi konsekwencjami dla konsumenta, tj. poprawy jakości podaży i ceny.

Jak stwierdziliśmy, ważnym organem administracji rządowej, uzupełniającym działania UOKiK, jest Inspekcja Handlowa powołana do ochrony interesów konsumentów, oraz interesów gospodarczych państwa. Jej zadania to: prowadzenie kontroli wyrobów znajdujących się w obrocie towarów na terenie kraju, prowadzenie laboratoriów kontrolno-analitycznych, organizowanie i prowadzenie polubownego sądownictwa konsumenckiego.

Oprócz współpracy z Inspekcją Handlową UOKiK współdziała także z organizacjami konsumenckimi. Obecnie w Polsce działa 49 klubów Federacji Konsumentów. Formy działania Federacji to m.in. dostarczenie konsumentom rzeczowej i wyczerpującej informacji o prawach im przysługujących, instruktażu, co w danej sprawie należy zrobić, pomoc w pisaniu pozwów itp.

Z dniem 1 stycznia 1999 r. zadania z zakresu ochrony konsumentów realizowane są przez samorząd szczebla wojewódzkiego i powiatowego - jako jego zadania własne. Zadania samorządu powiatowego w zakresie ochrony praw konsumenta wykonują powiatowi (miejscy) Rzecznicy Konsumentów. Rzecznik jest jednym z ogniw w systemie ochrony praw konsumenta w RP, realizujących politykę konsumencką.

Skargi i bojkoty konsumenckie

Konsumenci używają różnorodnych form skarżenia się. Za pośrednictwem skarg domagają się wymiany produktu albo zwrotu pieniędzy. Najczęściej odwołują się do sprzedawców lub producentów, rzadziej do agencji konsumenckich, czy prawników. Skargi są naturalną reakcją konsumentów na brak satysfakcji z produktu czy usługi. Najczęściej wyróżniamy dwa przeciwstawne rodzaje reakcji konsumenckich: odejścia i reakcje słowne. Te drugie występują wówczas, gdy konsument nie ma możliwości alternatywnego sposobu zaspokajania swoich potrzeb. Innym ważnym czynnikiem sprawiającym, że skargi stanowią preferowaną reakcję konsumenta, są koszty poniesione w związku z zakupem produktu czy usługi. Gdy zakup jest niezbyt kosztowny, naturalną reakcją konsumenta jest pogodzenie się ze stratą i rezygnacja w przyszłości z wybranej uprzednio marki. Z kolei, gdy wiąże się z dużą stratą, zrozumiałym jest, że nabywca będzie starał się odzyskać poniesione koszty. Nie zawsze jednak konsumenci decydują się na wnoszenie skargi. Wiąże się to w dużej mierze ze związanym z tym wysiłkiem, dlatego też, gdy decyduje się na ten krok, czyni to najczęściej w kierunku sprzedawcy.

Skłonność do składania skarg jest różna u różnych ludzi i w dużej mierze uzależniona od ich cech osobowości. Jedni bowiem są skłonni do poważnych konfrontacji z firmą, nawet jeśli ponieśli niedużą stratę. Inni zaś nie lubią zadrażnień i zapominają, godząc się ze stratą materialną, by nie przeżywać niepotrzebnych i nieprzyjemnych konfrontacji. Na składanie skarg mają też wpływ czynniki sytuacyjne19.

Skargi konsumenckie są niewątpliwie uciążliwe dla firm i sprzedawców. Wymagają różnych zaradczych działań, tj. trzeba odpowiadać na nie, zwracać pieniądze czy wymieniać produkt. Z kolei ignorowanie skarg stanowi poważne potencjalne zagrożenie dla kondycji ekonomicznej firmy. Najlepszym sposobem na pokazanie, ze bierze się odpowiedzialność za swoje produkty, jest natychmiastowe i właściwe załatwienie skarg konsumentów. Takie postępowanie nie tylko może oddalić negatywne opinie, ale nawet przyczynić się do pozytywnego obrazu firmy. Skargi konsumenckie są wykorzystywane przez firmy jako potencjalne pożytki, umożliwiające ustalenie dalekowzrocznych informacji, co warto poprawić w ofercie rynkowej. Właściwe załatwienie skargi może redukować odejście niezadowolonych klientów. A szacuje się, że koszt zatrzymania klienta jest o wiele niższy niż pozyskanie nowego.

Jeszcze inną formą zachowań konsumenckich związanych z niezadowoleniem konsumentów są tzw. bojkoty konsumenckie. Jest to swoistego rodzaju próba podjęcia działań przez jedną czy więcej grup, mających na względzie osiągnięcie określonych celów za pomocą wymuszenia na konsumentach powstrzymania się od pewnych dostępnych na rynku zakupów20. Mogą obejmować większe lub mniejsze grupy konsumentów, dotyczyć wszystkich gatunków danych produktów lub mogą odnosić się tylko do określonej marki. Mogą też wzywać do wstrzymania się od zakupów danej kategorii produktów lub tylko do powstrzymania się od zakupów tylko w określone dni. Istotny jest też podział bojkotów na zorientowane na rynek i zorientowane na media oraz bezpośrednie i pośrednie. Niektóre bojkoty koncentrują się na atakowaniu wybranych celów w mediach, a inne osiągają fazę rzeczywistego działania na rynku. Bojkoty bezpośrednie z kolei skierowane są bezpośrednio na podmiot, któremu chce się zaszkodzić. Pośrednie organizowane są zaś wtedy, gdy podmiot, którego zachowanie chce się zmienić, nie jest bezpośrednio dostępny - wtedy atak kieruje się na inną dostępną instytucję, która może wymusić zmianę zachowania się firmy niedostępnej.

A dla podjęcia i prowadzenia bojkotów jest także dostępność osób, które są motywowane i dysponują czasem oraz innymi środkami potrzebnymi do zorganizowania bojkotu.

Bojkoty ekonomiczne podejmowane są nie tylko z powodów cenowych. Podejmują je różne grupy społeczne; mniejszościowe (przeciwko naruszaniu ich praw), ekologiczne (przeciwko technologiom szkodliwym dla środowiska), czy religijne (przeciwko brutalności i nadmiarowi seksu w telewizji lub kinie).

Źródło: Barbara T. Rezowicz (red.), Polska i Unia Europejska: sześć lat po rozszerzeniu. Bilans kosztów i korzyści, Wydawnictwo pod patronatem honorowym Jerzego Buzka, Przewodniczącego Parlamentu Europejskiego, Rocznik naukowy Europejskiej Fundacji Wolności, Bruksela 2010.


1Patrz: G. Druesen, Prawo materialne i polityka Wspólnot i Unii Europejskiej, War-szawa 2000, s. 46.
2Tamże, s. 96.
3www.umysl.pl/exporter/Unia Europejska/konkurencja w UE
4Patrz: M. Krajeński, Kompendium wiedzy o Unii Europejskiej, Warszawa 2002, s. 37.
5Tamże, s. 46.
6G. Druesne, Prawo materialne i polityka..., cyt. wyd., s. 56.
7Por. M. Krajeński, Kompendium wiedzy..., cyt. wyd., s. 115.
8Tamże, s. 312.
9Tamże, s. 324.
10Tamże.
11Patrz: G. S. Becker, Ekonomiczne teorie zachowań konsumentów, Warszawa 1990; S. Sudoła, J. Szymczak, Testowanie opinii konsumentów, Warszawa 1990.
12A. Falkowski, Psychologia zachowań konsumenckich, Gdańsk 2001, s. 145 i 229.
13www.cie.gov.pl Centrum Informacji Europejskiej; www.federacjakonsumentow.org.pl
14P. Kotler, Marketing i analiza, wdrażanie i kontrolowanie, Warszawa 1999, s. 159.
15www.ukie.gov.pl Centrum Informacji Europejskiej.
16P. Kotler, cyt. wyd., s. 183.
17www.cie.gov.pl Centrum Informacji Europejskiej.
18A. Falkowski, Psychologia zachowań konsumenckich, cyt. wyd., s. 39-45.
19A. Falkowski, Psychologia zachowań konsumenckich, cyt. wyd., s. 253-254; patrz także: L. Budnicki, Zachowanie się konsumentów na rynku, Kraków 1996.
20A. Falkowski, cyt. wyd., s. 256.