Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Samorządność terytorialna Unii Europejskiej wobec globalizacji PDF Print Email
Unia Europejska
Written by   
DATE_FORMAT_LC2

Abstrakt:

The EU's municipalities against the globalization

Across Europe, this new reality can be witnessed in social, economic and environmental arenas. Opportunities and challenges are presented for municipalities of all sizes and it is essential that they respond effectively to ensure the well-being of their citizens and communities. Dr Szyjko addressing these crucial social, economic and environmental aspects, sees the world of today at a turning point of transfotmations. The changes that we are undergoing are global in scope, and in content revolutionary, fundamental and structural is also in a period of a great political and economic reforms. The author sees two conflicting trends, optimism by the liberal school and uncertainty by the realist school, continuing to coexist in the post-Cold War world. He takes the realist view and advises us to reduce uncertainty and to make every region and municipality to act positively for the future of the enlarged EU. Finally she advises a cautious approach to the questions, including the future shape and direction that the EU will take in its capacity as a regional power of great import and in its relations with its neighbours on the continent. The European model is the most successful because it is most homogeneous, and diversity may make success difficult in other regions. Various issues must be addressed at both the regional and global levels and there should be no a priori preference for one over the other.

Geneza decentralizacji władzy

Zmiany polityczne w Polsce po roku 1989 spowodowały m.in. odrodzenie samorządu lokalnego, jako konstytucyjnego wyrazu bezpośredniego udziału obywateli w zarządzaniu sprawami danej społeczności lokalnej. W Konstytucji RP z 1997 r. art. 1 zapisano, iż "Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli", a w art. 15, że "ustrój terytorialny Rzeczpospolitej Polskiej zapewnia decentralizację władzy publicznej", i że podział terytorialny kraju uwzględnia więzi społeczne, gospodarcze i kulturowe oraz zapewnia jednostkom samorządu terytorialnego zdolność wykonywania zadań publicznych. W art. 16 Konstytucji ustawodawca zapewnia, iż ogół mieszkańców jednostek zasadniczego podziału terytorialnego stanowi z mocy prawa wspólnotę samorządową. Samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej i przysługującą mu w ramach ustaw istotną część zadań publicznych wykonuje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność. Zaś istnienie społeczności lokalnych, wyposażonych w stosowne uprawnienia, stwarza warunki dla skutecznego rządzenia. Inaczej mówiąc, samorząd oznacza prawo i zdolność społeczności lokalnych do kierowania i zarządzania sprawami publicznymi na ich własną odpowiedzialność i w ich interesie.

Organy władzy lokalnej znajdują się najbliżej obywateli (wyborców) i przed nimi ponoszą odpowiedzialność za efektywność zarządzania. Zaś powierzając sprawy publiczne innemu organowi władzy publicznej (przedsiębiorstwu, stowarzyszeniu itp.) muszą uwzględniać zakres i charakter zadań im powierzonych, aby odpowiednio służyły danej społeczności, spełniały wymogi efektywności gospodarowania i realizowały założone cele, w tym w ochronie środowiska naturalnego.1 W opinii konstytucjonalistów i ekspertów z dziedziny samorządu lokalnego najbardziej predysponowanymi do wypełniania konstytucyjnych (i innych, ustawowych regulacji) jednostkami samorządu lokalnego są gminy i ich jednostki pomocnicze. W przypadku oświaty chodzi głównie o zadania komunalne, które one wypełniają. Bardziej szczegółowo o odrodzeniu samorządu terytorialnego w Polsce, jego roli i zadaniach piszą m.in.: S. Wykrętowicz, Z. Leoński, H. Izdebski i M. Kulesza.2

Unowocześnienie instytucji UE

Członkostwo w Unii Europejskiej (UE) wywarło ogromny wpływ na pozycję polskiej samorządności lokalnej. UE jest to bowiem porozumienie państw oparte na zasadzie wzajemności i solidarności, które postanowiły wspólnie sprostać problemowi marginalizacji człowieka oraz razem pracować dla rozwoju społecznego i gospodarczego społeczeństw lokalnych. Na obszarze UE istnieje ponad 260 regionów - landów, departamentów, województw, prowincji itp., tworzących Europę Regionów. Jej istota polega na włączeniu trzeciego szczebla władzy - samorządów i władz terytorialnych do europejskiego procesu integracji i struktur decyzyjnych3. Według Danuty Hübner "Regiony to de facto nowa wizja integracji europejskiej uwzględniająca samodzielność niższych szczebli politycznych, a także przybliżenie procesu decyzyjnego do obywateli"4. Natomiast w definicji prof. Z. Brodeckiego "Region jest podstawową jednostką polityczną, administracyjną, gospodarczą, społeczno-kulturową, a w niektórych wypadkach narodową jednoczącej się Europy"5.

W ciągu minionego pięćdziesięciolecia zmieniła się europejska polityka regionalna, ponieważ fundamentalnie zmieniła się Europa i świat. We współczesnym, objętym globalizacją i ulegającym ciągłym zmianom świecie Unia musi stawiać czoła nowym wyzwaniom. Europa XXI wieku musi zmierzyć się z problemami związanymi z takimi kwestiami, jak globalizacja gospodarki, rozwój demograficzny, zmiany klimatu, dostawy energii czy też niespotykane dotychczas zagrożenia dla bezpieczeństwa i integralności człowieka. Unia potrzebuje nowego stymułu w walce o godność człowieka, nowej polityki, w tym tej na poziomie lokalnym6.

Społeczności lokalne nie są w stanie samodzielnie sprostać wszystkim nowym wyzwaniom - wyzwaniom, które nie znają granic. Jedynym "lekarstwem" na tego rodzaju problemy i niepewność obywateli co do przyszłości może być podjęcie wspólnych wysiłków w skali europejskiej. Aby podołać temu zadaniu, Europa musi być nowoczesna. Musi mieć do dyspozycji skuteczne i spójne narzędzia, dostosowane zarówno do wymogów funkcjonowania wciąż rozszerzającej się Unii, której liczba państw członkowskich wzrosła w stosunkowo krótkim czasie z 15 do 27, jak i do ciągłych przemian charakteryzujących współczesny świat. W związku z dynamizmem tych zmian trzeba od czasu do czasu reformować zasady współżycia w ramach wspólnoty zapisane w traktatach załozycielskich7.

To właśnie ma na celu nowy traktat unijny, który wszedł w życie 1 grudnia 2009 r., a został podpisany 13 grudnia 2007 r. w Lizbonie8. Uwzględniając zmiany polityczne, gospodarcze i społeczne, a także mając na uwadze oczekiwania Europejczyków, szefowie państw i rządów osiągnęli porozumienie w sprawie nowych zasad decydujących o zakresie działalności Unii w przyszłości oraz formach, jakie działalność ta może przybierać. Traktat lizboński umożliwia unowocześnienie instytucji europejskich i ich sposobu funkcjonowania, wzmocnienie legitymacji demokratycznej UE oraz utwardzenie fundamentu, jakim są wartości podstawowe. Traktat lizboński zmienia aktualne traktaty UE i Wspólnot Europejskich (WE), ale ich nie zastępuje. Wyposaża on Unię w ramy prawne oraz instrumenty potrzebne do sprostania dynamicznym wyzwaniom o zasięgu globalnym i spełnienia oczekiwań Europy regionów w przeciwdziałaniu marginalizacji człowieka9.

Europa regionów a samorząd terytorialny

Europa regionów to określenie nieco upraszczające rozumienie i kompetencje występującego w poszczególnych państwach członkowskich podziału administracyjnego - landów, departamentów, prowincji, województw itp. Wszystkie one są w różnym zakresie jednostkami samorządu terytorialnego pod względem kompetencji prawnych i faktycznego funkcjonowania. W wykładni UE regiony to nowa wizja integracji europejskiej, uwzględniająca ich samodzielność i przybliżenie procesu podejmowania decyzji lokalnych do obywateli, mieszkańców tych regionów. Już w Jednolitym Akcie Europejskim (art. 130A) stwierdzono, że w celu promowania ogólnego harmonijnego rozwoju Wspólnota powinna działać w kierunku ekonomicznej i społecznej spójności. W szczególności powinna działać na rzecz redukcji zróżnicowań między regionami i ograniczenia zacofania słabiej uprzywilejowanych regionów. W ramach polityki regionalnej UE to właśnie regiony są głównymi beneficjentami funduszy strukturalnych służących wyrównaniu istniejących dysproporcji rozwojowych i poziomu życia ich mieszkańców.

Dla pozyskania i efektywnego wykorzystania środków UE na różne programy regionalne wymaga się sprawnego programowania, finansowania i monitowania ze strony samorządu lokalnego. W tym celu w przypadku państw-kandydatów do UE, ale i w zakresie nowych programów dotyczących wszystkich państw członkowskich, Unia Europejska uruchamia odpowiednią pomoc przed- i poakcesyjną, służącą przygotowaniu administracji samorządowej do właściwej absorpcji funduszy strukturalnych. Polityka regionalna UE koordynowana jest w państwach członkowskich przez właściwych ministrów rządu. Zagrożeniem dla jej prawidłowej realizacji mogą być jednak: niedostatek lub błędy w tej koordynacji, brak odpowiednio przygotowanych kadr urzędników, ich odpowiedzialności itp. Może to generować występowaniem różnych nieregularności i nieprawidłowości w absorpcji i właściwym wykorzystaniu środków unijnych w poszczególnych obszarach. Występują też istotne różnice między zarządzaniem funduszami przedakcesyjnymi i strukturalnymi po osiągnięciu członkostwa w UE danego państwa. I to zarówno co do skali (wielkości) wyasygnowanych przez UE środków, jak i zasad, norm i kryteriów w rozliczaniu się z ich wykorzystania przez kraj-beneficjenta.10

Dokumentem zawierającym katalog zasad i praktyk tworzących wspólne normy europejskie służące rozwojowi samorządności lokalnej jest Europejska Karta Samorządu Terytorialnego, przyjęta przez Radę Europy w październiku 1985 r. (weszła w życie 1.09.1988 r.), stanowi ważny Polska ratyfikowała Kartę w listopadzie 1993 r. Odegrała ona istotną rolę w rozwoju samorządności lokalnej w naszym kraju. Znajomość treści Karty może pomóc w pogłębionym zrozumieniu roli i zadań samorządu terytorialnego w przeciwdziałaniu marginalizacji człowieka. Warto zaakcentować, iż każde państwo ratyfikujące Kartę zobowiązuje się do respektowania generalnych zasad demokracji lokalnej, a więc wpływu obywateli na funkcjonowanie organów samorządowych.

Karta nie narzuca rygorystycznego przestrzegania wszystkich swych przepisów, albowiem jej art. 6 zezwala społecznościom lokalnym na samodzielne ustalanie swej struktury administracyjnej. Zaś art. 9 ust. 5 zezwala na wprowadzanie procedur i działań wyrównawczych w celu ochrony słabszych finansowo społeczności lokalnych. Karta nie przewiduje także mechanizmów reprymendy za nieprzestrzeganie wynikających z jej podpisania zobowiązań. Europejska Karta Samorządu Terytorialnego odnosi się do odpowiedzialności obywateli i zasad samorządu lokalnego jako głównych elementów efektywnej demokracji i wymaga ich uznania w prawie krajowym i "w miarę możliwości w Konstytucji" (art. 2).Tym samym wnosi wkład w rozwój idei - społeczeństwa obywatelskiego.

Znaczenie Karty polega głównie na tym, że włącza ona ideę autonomii lokalnej do prawa międzynarodowego. Wnosi istotny wkład do dyskusji politycznej o konieczności wzmocnienia szczebla lokalnego w Europie i jego roli w procesie integracji. Elastyczność jej postanowień ma zwiększyć możliwość stosowania ich przez państwa o różnej specyfice systemów prawnych i administracyjnych. Z kolei niejasne sformułowania odnośnie do kompetencji przyznanych jednostkom lokalnym często są interpretowane przez te ostatnie na swoją korzyść. W związku z tym, że zobowiązuje ona państwa do przestrzegania pewnego minimum wymagań w dziedzinie podstawowych rozwiązań prawnych odnoszących się do samorządu terytorialnego, w państwach unitarnych odzwierciedla się jej pozytywny wpływ na przyspieszenie procesów decentralizacyjnych. Np. w Polsce Karta weszła w życie 01.03.1994, ale znacznie wcześniej, bo już w trakcie tworzenia ustawy o samorządzie terytorialnym (09.03.1990), wzięto pod uwagę jej postanowienia.11

Globalizacja wobec regionalizmu

Należy podkreślić, że procesy decentralizacyjne i dynamiczne przemiany globalne nie są zjawiskami, które się wykluczają, ale raczej uzupełniają się. I tak, globalizacja pozostaje w ogromnej mierze domeną aktywności gospodarczej takich wielkich podmiotów, jak korporacje transnarodowe. Kierują się one przede wszystkim logiką wolnej konkurencji oraz maksymalizacji zysków i w związku z tym niechętnie angażują się w sferę dóbr publicznych; to one w decydującym stopniu przyczyniły się do jej zaistnienia oraz rozwoju, będąc jedną z jej głównych sił napędowych zarówno w przeszłości, jak i obecnie.

Natomiast regionalizm, przejawiający się głównie nasilającymi się zjawiskami integracji międzynarodowej, aktywizowany jest przede wszystkim inicjatywami państw (dobrym przykładem może służyć integracja w ramach UE). Za pomocą różnych środków, m.in. interwencjonizmu, państwa pragną realizować w ramach wzajemnej współpracy najczęściej cele - nie tylko gospodarcze, ale także polityczne, społeczne, w zakresie bezpieczeństwa militarnego, ochrony środowiska, integralności i godności człowieka itp.


Globalizacja niesie zagrożenia dla mniej rozwiniętych regionów, wynikające z szerokich kontaktów ze światem. Daje o sobie znać także zjawisko tzw. luki ludzkiej. Chodzi w tym przypadku o dystans między rosnącą złożonością świata, naszą (ludzką) zdolnością sprostania jej. W wielu dziedzinach i aspektach globalizacji tzw. zwykli ludzie nie nadążają ze swoją wiedzą, umiejętnościami, nie rozumieją wiele z tych zjawisk. Stąd m.in. nasilenie się zjawisk ekstremalnych w myśleniu, postawach i działaniach wielu ludzi (od skrajnego fundamentalizmu do terroryzmu), a także utrata wiary wielu ludzi w krajach Zachodu w instytucje państwowe i międzynarodowe, jeśli chodzi o zapewnienie im elementarnych praw socjalnych i zdrowotnych. Faktem jest również i to, że w wyniku globalizacji umacnia się "władza" pieniądza. Dlatego w świecie jest coraz mniej autentycznego społecznego zaangażowania ludzi i przysłowiowej miłości bliźniego. Wzrasta za to liczba różnych zaburzeń więzi międzyludzkich i życia duchowego, przemoc, gwałty i inne rodzaje przestępstw. Wielkość i tempo wydarzeń i informacji bieżących o zjawiskach i przykładach z globalizacji prowadzą często do "zmęczenia" materii ludzkiej, refleksji często negatywnej wobec zachodzących zjawisk, zwłaszcza wątpliwych działań i praktyk wielkich światowych koncernów.

Futurolodzy są na ogół dość zgodni w kilku najważniejszych sprawach dotyczących dalszego procesu globalizacji, takich jak:

  • rosnąca złożoność świata i życia na ziemi, która potwierdza konieczność nowej elastycznej organizacji państw i społeczeństw, ale i organizacji międzynarodowych oraz zmiany ich dotychczasowych wadliwych i wątpliwych form oraz metod zarządzania,
  • rosnąca dominacja nauki i techniki jako główne siły napędowe rozwoju w skali światowej,
  • ważność przejścia do nowych źródeł energii,
  • bezpieczeństwo ekologiczne w skali światowej.12

Podsumowanie

Z powyższej analizy możemy wnioskować, że UE jest świadoma wielu aspektów globalizacji i bardzo aktywna w sferze podejmowania wyzwań o charakterze paneuropejskim. Na przykładzie ogólnej tendencji poprawy jakości życia widzimy, że UE przyjęła już np. kilkanaście dyrektyw mających na celu tylko poprawę czystości samych wód lądowych i morskich, wprowadzających wspólnotowe standardy wody pitnej i w kąpieliskach m.in. poprzez ograniczanie ich zanieczyszczania przez ścieki komunalne i przemysłowe. To samo dotyczy wód powierzchniowych, gruntowych i przybrzeżnych. Ma to na celu zachowanie bioróżnorodności, zdrowia i życia człowieka.

Jakość życia we Wspólnocie zależy także w dużym stopniu od tego, czy uda się ochronić na europejskim kontynencie przed zagładą wiele gatunków flory i fauny. Ocenia się, iż w Europie poważnie zagrożonych jest już ok. tysiąc gatunków roślin i ponad sto pięćdziesiąt gatunków ptaków. Wspólnota przyjęła serię dyrektyw w sprawie ochrony fauny i siedlisk zwierząt, a także regulujących obrót dzikimi gatunkami flory i fauny oraz ich częściami i pochodnymi. Wspólnota jest tez członkiem kilku konwencji międzynarodowych w tej dziedzinie, w tym Konwencji Berneńskiej o ochronie przyrody Europy i siedlisk naturalnych z 1979 r. oraz Konwencji Bońskiej w sprawie ochrony migrujących gatunków dzikich zwierząt, również z 1979 r.13

Z przeprowadzonej analizy porównawczej mechanizmów wspierających poprawę jakości życia konkludujemy, że pojęcia regionalizmu i globalizacji są obecnie szeroko stosowane ale różnie definiowane. Służą one do analizy opisu i ocen prawie we wszystkich dziedzinach życia gospodarczego, politycznego, społecznego i kulturalnego, i to zarówno w ramach stosunków międzynarodowych, jak też w odniesieniu do poszczególnych regionów. W proces globalizacji zaangażowanych jest wiele organizacji międzynarodowych, jak: ONZ, WTO, OECD i inne. Wśród tych organizacji jest też UE, która jest niewątpliwie jednym z ważniejszych aktorów i podmiotów tego procesu.

Z upływem lat UE stała się światową potęgą w znaczeniu gospodarczym, handlowym i monetarnym. Unia odgrywa znaczącą rolę w ramach międzynarodowych organizacji czy specjalistycznych agencji ONZ, oraz podczas światowych szczytów na rzecz rozwoju i ochrony środowiska naturalnego, jest także zaangażowana w kilkanaście programów pokojowych i humanitarnych poprawiających globalne standardy ochrony praw człowieka. Unia Europejska ma również istotny interes, umieszczając cele związane ze zmianami klimatycznymi w swojej polityce zagranicznej, m.in. ograniczenia emisji gazów cieplarnianych czy wzrost wydajności energetycznej na świecie.14

Mimo, że według danych statystycznych poziom życia społeczeństwa europejskiego wciąż wzrasta, to jednak nadal istnieją zbyt duże różnice pomiędzy ubogimi a bogatymi. Rozszerzenie Unii uwydatniło te dysproporcje, ponieważ poziom ten w nowych państwach członkowskich jest dużo poniżej średniej europejskiej. Aby zmniejszyć te podziały, regiony UE muszą zjednoczyć swoje siły stosując nowoczesne mechanizmy wspierania rozwoju społeczno-gospodarczego przeciwdziałającego marginalizacji człowieka. Wspólne wypracowanie i praktyczne wdrożenie efektywnych założeń takich mechanizmów w UE to jednak długi i skomplikowany proces w kontekście wyzwań, jakie przynosi każdego dnia współczesna globalizacja.

Bibliografia

  1. ABC Unii Europejskiej, 2004: Warszawa.
  2. ABC Unii Europejskiej, 2007: Warszawa.
  3. Akty prawne Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczące Instrumentów Strukturalnych i Przedakcesyjnych na lata 2000-2006, 2000: Warszawa.
  4. Dick L., 1998: Przewodnik po Unii Europejskiej, Warszawa.
  5. Droga do funduszy strukturalnych Unii Europejskiej, 2000: Warszawa.
  6. Emmert F., Morawiecki M., 2002: Prawo europejskie, Warszawa-Wrocław.
  7. EUR-Lex. Witryna internetowa. http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2004:175:0001:0018:PL:PDF, stan z 3 marca 2010 r.
  8. Głąbicka K., Grewiński M., 2003: Europejska polityka regionalna, Warszawa.
  9. Integracja europejska. Wstęp, 2006: (red.) K. A. Wojtaszczyk, Warszawa.
  10. Kienzler I., 2003: Leksykon Unii Europejskiej, Warszawa.
  11. Kowalski J., Ślusarczyk Z., 2006: Unia Europejska. Proces integracji i zarys problematyki instytucjonalno-prawnej, Poznań.
  12. Pietrzyk I., 2004: Polityka regionalna Unii Europejskiej i regiony w państwach członkowskich, Warszawa.
  13. Polityka regionalna i fundusze strukturalne Unii Europejskiej - dokumentacja europejska, przedstawicielstwo Komisji Europejskiej w Polsce, kwiecień 2004.
  14. Proces decyzyjny w Unii Europejskiej. Przewodnik dla urzędnika administracji publicznej, 2006: (red.) A. Ambroziak, M. Mielecka, K. Ostrzyniewska, I. Woicka, Warszawa.
  15. Ruszkowski J., Żurek M., Górnicz E., 1998: Leksykon integracji europejskiej, Warszawa.
  16. Szyjko C. T., 2005: Scenariusze rozwoju polityki spójności w UE po 2006 r., "Commentationes. Zeszyt Naukowy WSM", nr 2 (1), s. 46-62.
  17. Szyjko C. T., 2008: Kształtowanie bezpieczeństwa europejskiego - wybrane problemy instytucjonalno-prawne, Warszawa.
  18. Szyjko C. T., 2009: Traktat z Lizbony - geneza, uwarunkowania, proces implementacji, [w:] Droga Polski do Lizbony, "Piotrkowskie Studia Międzynarodowe" nr 1, s. 7-38.
  19. Szyjko C. T., 1999: "Quo vadis regionie?". Szanse i wyzwania polskich województw w obliczu integracji europejskiej, "Biznes Warmii i Mazur" - "Gazeta Olsztyńska" z 4 października.
  20. Szyjko C. T., 2009: Unia Europejska w dobie przełomu. Almanach tekstów źródłowych, Warszawa.
  21. Ślusarczyk Z., Szyjko C. T., 2009: Kompendium. Zarządzanie funduszami strukturalnymi w UE i pozyskiwanie środków dla szkolnictwa wyższego, Piotrków Trybunalski.
  22. Unia Europejska. Leksykon integracji, 2004: (red.) W. Bokajło, K. Dziubka, Wrocław.
  23. Unia Europejska, 2004: (red.) E. Kawecka-Wyrzykowska, E. Synowiec, Warszawa.
  24. Polityka regionalna i fundusze strukturalne Unii Europejskiej - dokumentacja europejska, przedstawicielstwo Komisji Europejskiej w Polsce, kwiecień 2004.
  25. Traktat o Unii Europejskiej, 1993: "Biuletyn Informacyjny", Kancelaria Sejmu, z. 2(18), s. 107.
  26. Unia Europejska, 1998: (red.) K. Michałowska-Gorywoda, Warszawa.
  27. Weidenfeld W., Wessels W., 1996: Europa od A do Z. Podręcznik integracji europejskiej, Gliwice.
  28. W służbie regionom, 2004: Warszawa.
  29. Wspólnotowe akty prawne dotyczące pomocy przedakcesyjnej funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności, 2004: Warszawa
  30. .
  31. Zielonka J., 2004: Europa jako imperium. Nowe spojrzenie na Unię Europejską, Warszawa.
  32. Żuromski P., 2001: Fundusze strukturalne i pomoc zagraniczna Unii Europejskiej, Łódź.

1Por. Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 1997 r., Warszawa 1997.

2Patrz: Samorząd w Polsce: istota, formy, zadania (red.) S. Wykrętowicz, Poznań 1998; Z. Leoński, Samorząd terytorialny, Warszawa 1999; J. P. Tarno (i inni), Samorząd terytorialny w Polsce, Warszawa 2002; J. Boć, Ustrój administracji publicznej, Warszawa 2000; B. Rozbicka, Samorząd terytorialny, Warszawa 2000.

3C.T. Szyjko, 2005: Scenariusze rozwoju polityki spójności w UE po 2006 r. , "Commentationes. Zeszyt Naukowy WSM", nr 2 (1), s. 46-62.

4Op. cit., s. 60.

5Z. Brodecki, Prawo europejskiej integracji, Warszawa 2000, s. 22.

6Więcej: Z. Ślusarczyk, C.T. Szyjko, Kompendium. Zarządzanie funduszami strukturalnymi w UE i pozyskiwanie środków dla szkolnictwa wyższego, Piotrków Trybunalski 2009.

7F. Emmert, M. Morawiecki, Prawo europejskie, Warszawa-Wrocław 2002, s.23-31.

8C.T. Szyjko, Traktat z Lizbony - geneza, uwarunkowania, proces implementacji, [w:] Droga Polski do Lizbony, "Piotrkowskie Studia Międzynarodowe" nr 1/2009, s. 7-38.

9N. Davies, Europa między Wschodem a Zachodem, Kraków 2007, s. 253.

10Patrz: L. Dick, Przewodnik po Unii Europejskiej, Warszawa 1998; Droga do funduszy strukturalnych Unii Europejskiej, Warszawa 2000; Wspólnotowe akty prawne dotyczące pomocy przedakcesyjnej funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności, Warszawa 2004.

11Patrz: Europejska Karta Samorządu Lokalnego przyjęta w Strasburgu 15.10.1985, "Rzeczpospolita" z 23.10.2006.

12Patrz szerzej: J.W. Botkin, M. Elmanajra, M. Malitza, Uczyć się - bez granic. Jak zewrzeć lukę ludzką? , Raport Klubu Rzymskiego, Warszawa 1998; J. Kozielecki, Koniec wieku nieodpowiedzialności, Warszawa 1995; P. Sztompka, Powstrzymać regres społeczeństwa, Konferencja Senatu RP, Warszawa 1997; J. Galtung, Świat w kryzysie ekonomicznym, Warszawa 2007.

13Op. cit.

14Świeboda P., 2006: Strategiczne wyzwanie dla UE. Kształtowanie zewnętrznego wymiaru polityki energetycznej, Warszawa.