Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Samorządność terytorialna w kontekście strategii "Unia Europejska 2020" PDF Print Email
Unia Europejska
Written by   
DATE_FORMAT_LC2

1. Wprowadzenie

Samorząd terytorialny jest samorządem podstawowym, obowiązkowym i powszechnym w UE. Określenie "terytorialny" znaczy, że istnieje on na szczeblu lokalnym podziału terytorialnego państwa. Jego kompetencje obejmują także tworzenie norm prawnych obowiązujących na określonym terytorium obok norm tworzonych przez organy państwa. Zagadnienie definiujące samorządność lokalną należy rozpatrywać zarówno w ujęciu historycznym, jak również w aspekcie przyjętych w Unii Europejskiej kryteriów i zasad działalności samorządu terytorialnego. W przepisach unijnych o działalności administracji samorządowej oczekuje się, że władze jednostek samorządu terytorialnego wychodząc naprzeciw potrzebom społecznym, wykażą się kreatywnością i innowacyjnością, a w obszarze organizacji obsługi administracyjnej obywateli także konkurencyjnością swoich usług. Stąd i pewne analogie do ogólnej teorii zarządzania, dot. m.in. jakości świadczonych usług i zarządzania przez cele. Od urzędnika administracji samorządowej dzisiaj wymaga się nie tylko znajomości przepisów prawa i umiejętności ich stosowania w konkretnych przypadkach, ale i odpowiedniej wiedzy, fachowości, etyki i uprzejmości. Obywatele-petenci urzędów administracji samorządowej w coraz większym zakresie oczekują od pracowników administracji samorządowej obsługi kompetentnej, kompleksowej i szybkiej.

Problem w tym, ze administracja samorządowa funkcjonuje od wielu dziesiątków lat w zmieniających się sytuacjach prawnych, polityczno-gospodarczych, stąd tez niekończący się proces jej dostosowań do tych zmieniających się warunków. Dotyczy to zwłaszcza dostosowań jej działalności do wymogów harmonizacji działania zgodnego z zasadami i kryteriami UE, w których określa się sposoby działania i zachowania urzędników administracji samorządowej, zasady regulujące ich działania, m.in. w Europejskim Kodeksie Dobrej Administracji. Samorząd terytorialny obecnie jest powszechnie występująca w krajach UE postacią zdecentralizowanej, demokratycznej władzy lokalnej.1

2. Antykryzysowa polityka UE

W niedawnym wywiadzie dla serwisu EUobserver legendarny komisarz UE Etienne Davignon tłumaczył: - To jasne, że świat nie będzie taki sam po wrześniu 20082. We wrześniu 2008 r. upadł za oceanem wielki bank inwestycyjny Lehman Brothers, co zostało uznane za symboliczny początek kryzysu. Ale strach w oczy europejskich przywódców zajrzał tak naprawdę niedawno, kiedy okazało się, że kryzys może potrwać rok albo dłużej. Obecny kryzys gospodarczy to największy test dla europejskiej integracji w jej ponadpółwiecznej historii. Ledwie zatrzymana fala bankructw banków, zwiększające się w niezwykłym tempie bezrobocie, główne europejskie gospodarki w recesji - to wszystko zmienia europejską politykę w sposób dotąd nieznany i trudny do ocenienia.

Fala protekcjonizmu, zapoczątkowana kilka tygodni temu we Francji przez prezydenta Nicolasa Sarkozy'ego, na razie zatrzymała się na skutek interwencji Komisji Europejskiej i grupy krajów z przewodzącymi UE Czechami na czele. Na każdym szczycie słyszymy, że protekcjonizmu nie ma, że UE jest solidarna, że integracja ma silne fundamenty. Oczywiście, taka zbiorowa terapia jest bardzo potrzebna, ale jeszcze bardziej potrzebna jest dalekowzroczność. Bo kryzys przecież kiedyś minie, choć zmiany, jakie poczyni w europejskiej tkance, będą zapewne nieodwracalne.

By pokazać determinację UE w walce z kryzysem, przywódcy "27" zatwierdzili na marcowym szczycie w Brukseli wart 5 mld euro plan pobudzania unijnej gospodarki, obiecali MFW 75 mld dolarów oraz zwiększyli do 50 mld euro pułap pomocy dla pozostających poza strefą euro nowych krajów UE3. Przywódcy państw UE osiągnęli porozumienie w sprawie listy i finansowania projektów energetycznych objętych planem pobudzenia unijnej gospodarki4. Chodzi o zaproponowany przez Komisję Europejską 29 stycznia plan stymulowania gospodarki przez dofinansowanie kwotą 5 mld euro z budżetu UE projektów inwestycyjnych5. Zdecydowana większość z nich to projekty energetyczne, na które KE chce wydać około 4 mld euro, w tym m. in. 180 mln euro na elektrownie w Bełchatowie oraz 80 mln euro na terminal gazowy LNG w Świnoujściu. Ponadto na liście projektów, które dostaną dofinansowanie z unijnego budżetu, znalazły się: gazociąg Skanled łączący Polskę ze Skandynawią (150 mln), niemiecko-polska farma wiatrowa na Bałtyku (150 mln) oraz interkonektor gazowy ze Słowacją (30 mln). W sumie projekty dotyczące Polski zostaną zasilone ok. 500 mln euro. Wykorzystanie tych pieniędzy może się okazać kłopotliwe. UE stawia bowiem warunek: pieniądze, które pochodzą z tegorocznego budżetu, muszą być wydane do końca 2010 r.6

Data 2010 r. to kłopot dla Polski. Budowa gazoportu nawet się nie zaczęła. Również gazociąg Skanled w tej chwili jest tylko wstępnym projektem7. Nie wiadomo także, czy wydane zostaną pieniądze na interkonektor ze Słowacją. Projekt pojawił się na liście w ostatniej chwili. Mało prawdopodobne jest także wybudowanie farm wiatrowych na Bałtyku - podłączanie elektrowni wiatrowych o dużej mocy do przestarzałych polskich sieci energetycznych jest dziś praktycznie niemożliwe - najpierw należy zainwestować miliardy złotych w sieci. Co gorsza, w przypadku wszystkich dużych projektów wiążących się m.in. z postawieniem nowych budynków, wielkich instalacji itp. trzeba będzie przygotować dokumentację oceny oddziaływania inwestycji na środowisko - bez czego UE nie wypłaci nawet eurocenta. W polskich realiach przygotowanie tej dokumentacji zajmuje minimum pół roku.8

3. Cechy samorządu terytorialnego

Najogólniej samorząd terytorialny to organizacyjnie i prawnie wyodrębniony w strukturze państwa związek społeczeństwa lokalnego, który w drodze demokratycznych wyborów powołuje odpowiednie władze lokalne (regionalne) posiadające ustalone prawem kompetencje dla wykonywania zadań administracji publicznej i wyposażone w środki materialne umożliwiające ich realizację. Tak więc podmiotem samorządu terytorialnego jest społeczność lokalna. O zakresie tej samorządności decydują określone przepisy ustrojowo-prawne: od zapisów konstytucyjnych poczynając w każdym konkretnym państwie.

Zaś przedmiotem władzy samorządowej jest administracja publiczna, najczęściej dzielona z administracją rządową (nadzór). Istoty samorządności i władzy samorządowej nie należy upatrywać w przeciwstawianiu interesów państwa interesom społeczeństwa lokalnego i odwrotnie.9 Europejska Karta Samorządu Terytorialnego w art. 3 ust. 1 definiuje samorząd terytorialny jako prawo i zdolność społeczności lokalnych, w granicach określonych prawem, do kierowania i zarządzania zasadnicza częścią spraw publicznych na ich własną odpowiedzialność i w interesie mieszkańców. Z definicji tej wynikają trzy zasadnicze cechy samorządu lokalnego:

  1. prawny charakter wyodrębnienia społeczności lokalnych;
  2. powierzenie im przez prawo zasadniczej części spraw publicznych;
  3. samodzielność zarządzania tymi sprawami w interesie mieszkańców.

Karta wskazuje także na konieczność realizacji posiadanych uprawnień samorządowych przez organy kolegialne (rady, zgromadzenia) wybierane w wolnych wyborach, bezpośrednich i powszechnych oraz na możliwość stosowania form demokracji bezpośredniej (zgromadzenie obywateli, referendum). W Karcie zwraca się też uwagę na wyposażenie samorządu terytorialnego w odpowiednie zasoby finansowe.10

Europejska Karta Samorządu Terytorialnego wyznacza samorządowi terytorialnemu rolę fundamentu ustrojowego. Zawarte w Karcie i Konstytucjach poszczególnych państw podstawowe przepisy o roli i funkcjach samorządu terytorialnego nie wykluczają nadania niezbędnych uprawnień do realizacji specyficznych zadań, zgodnych jednak z prawem państwowym. Dopuszcza się więc możliwość poszerzenia zakresu działania danej jednostki samorządowej w przypadku, gdy wykonuje ono specyficzne działania. Przez specyficzne działania rozumie się zadania, które zostały szczegółowo określone i zaakceptowane w systemie działań administracji publicznej. Bierze się przy tym pod uwagę charakter zadania oraz wymogi gospodarności i efektywności. Główne kryterium powierzenia i wykonywania tych zadań przez odpowiednie szczeble samorządu terytorialnego wynika z uzasadnionych potrzeb państwa.

4. Analiza porównawcza wybranych modeli narodowych

4.1. Samorząd terytorialny na Słowacji

Podobnie jak w Polsce po demokratycznych przemianach zapoczątkowanych w 1989 r. na Słowacji przystąpiono do reformowania administracji publicznej. Pierwsze zasadnicze zmiany w tym zakresie zrobiono już w 1990 r., kiedy to zlikwidowano trójszczeblowy podział rad narodowych ustanowiony w poprzednim (socjalistycznym) ustroju państwa. Ustawa Słowackiej Rady Narodowej nr 369 o samorządach lokalnych z 1990 r. określiła zakres działania samorządu terytorialnego, sposoby jego finansowania oraz kompetencje organów zarządzających.

Zgodnie z zapisem Konstytucji tego kraju podstawowym ogniwem samorządu terytorialnego jest gmina, która posiada osobowość prawną, samodzielnie gospodaruje własnym majątkiem i środkami finansowymi. Organami gminy są gminne przedstawicielstwo oraz starosta gminy. Pochodzą one z wyborów bezpośrednich lub decyzji zgromadzenia obywateli, które jest ustrojowo wpisane w porządek konstytucyjno-prawny.

W 1992 r. rząd Słowacji przyjął wytyczne w sprawie kontynuowania reform lokalnej administracji państwowej i utworzenie w to miejsce samorządu terytorialnego. Po kilkuletnich pracach przygotowawczych i projektach części z planowanych reform w dziedzinie nowego administracyjnego podziału państwa została wprowadzona w życie w 1996 r. Utworzono administrację samorządową na szczeblu krajów (obwód, województwo) i powiatów (okresowo). W przypadku krajowego (obwodowego) szczebla samorządu terytorialnego (8 krajów, obwodów) organami przedstawicielskimi są sejmiki pochodzące z wyborów powszechnych. Zaś organem wykonawczym jest przewodniczący sejmiku, także wybierany w wyborach powszechnych. Podobnie jest w przypadku powiatowego samorządu - wyboru rady powiatowej i zarządu - ciała wykonawczego.11

4.2. Samorząd terytorialny w Austrii

Podstawową jednostką samorządową w Austrii są gminy wiejskie i miejskie. Organami gminy są: rada gminy, zarząd (w miastach wydzielonych - senat miasta) i burmistrz. Rady gminne pochodzą z wyborów bezpośrednich. Ich kadencja trwa 4-6 lat, w zależności od rozwiązań prawnych poszczególnych krajów (landów) związkowych. Natomiast zarząd gminy składa się z burmistrza, jego trzech zastępców oraz określonej liczby członków proporcjonalnej do liczby radnych w danej gminie.

Do 1990 r. burmistrzowie byli wybierani przez radę gminy. W latach 90. bezpośrednie wybory burmistrza wprowadzono w kilku landach: Koryntii, Tyrolu i Burgenlandzie. Burmistrz gminy posiada następujące kompetencje:

  • reprezentuje gminę na zewnątrz,
  • stanowi pierwszą instancję w sprawach będących w kompetencji gminy,
  • zarządza majątkiem gminy,
  • realizuje budżet gminy,
  • zwołuje posiedzenia rady gminy oraz zarządu jako jego przewodniczący,
  • jest kierownikiem urzędu gminnego oraz przełożonym pracowników samorządowych.

Gminy mogą tworzyć związki gmin jako instytucje cywilnoprawne mające prawo wydawania aktów administracyjnych. Realizują one wspólne przedsięwzięcia komunalne i infrastrukturalne. Mają prawo ustalania podatków gminnych: gruntowego, od nieruchomości, od rzemiosła itp. Nie mogą jednak ustalać nowych zobowiązań podatkowych, ani zwiększać istniejących. Nadzór nad działalnością organów samorządu lokalnego pełnią organy władzy państwowej krajów związkowych oraz federacji.

Kraje związkowe pełnią w Austrii podwójną rolę: jednostek władzy lokalnej oraz obowiązki organów państwowych. Nadzór nad ich działalnością w zakresie przestrzegania zapisów konstytucyjnych i ustaw sprawują ministrowie federalni. Władzą ustawodawczą w landzie jest jego parlament (landtag). Natomiast władzę wykonawczą sprawuje rząd krajowy (landesregierung).12


4.3. Samorząd terytorialny na Węgrzech

Samorząd terytorialny na Węgrzech ma dwustopniową strukturę: gminę oraz województwo. Między samorządem wojewódzkim i gminnym nie występuje hierarchiczna podległość organizacyjna, a tylko więź współdziałania we wspólnym interesie. Rada gminy i burmistrz są wybierani w wyborach powszechnych. W strukturze rady występują następujące orany: burmistrz, komitety rady, urząd gminy. Organem stanowiącym w województwie jest walne zgromadzenie wojewódzkie. Przewodniczący walnego zgromadzenia jest organem wykonawczym i reprezentuje samorząd na tym szczeblu podziału administracyjnego. Członków walnego zgromadzenia wybierają delegaci samorządu gminnego.

Organem nadzoru nad działalnością samorządu lokalnego są komisarze Republiki działający w regionach 9wojewóztwach). Ich funkcje dotyczą m.in.: kontroli jednostek samorządu terytorialnego pod względem legalności prawnej działania, rozpatrywanie odwołań od rozstrzygnięć organów samorządowych oraz koordynacja poczynań terenowych organów administracji centralnej i samorządowej.13

4.4 Samorząd terytorialny w Słowenii

Na wstępie przypomnieć należy, że Słowenia swa niezależność od byłej Jugosławii uzyskała w 1991 r. Decyzją suwerennych władz tego kraju wprowadzono demokrację parlamentarną, co dało początek tworzenia samorządu terytorialnego. Znalazło to swoje odzwierciedlenie w konstytucji przyjętej w tym samem roku. Rozpoczął się proces etapowych reform administracji publicznej, rozdzielenia jej na rządową i samorządową.

Pierwszym szczeblem samorządu terytorialnego stała się gmina określona konstytucyjnie jako najważniejsze ogniwo samorządu lokalnego. Władze gminy pochodzą z wyborów bezpośrednich. Na dwóch wyższych szczeblach administracji reformy przeciągały się w czasie z racji złożoności podziału kompetencji na administrację rządową w terenie i mające powstać wyższe ogniwa administracji samorządowej. 14

5. Polityka spójności wobec innowacji

Kryzys zmienił "reguły gry". Zdaniem Komisji Europejskiej przezwyciężenie obecnego kryzysu powinno stanowić punkt wyjścia do nowej, zrównoważonej, społecznej gospodarki rynkowej, gospodarki inteligentniejszej i bardziej przyjaznej środowisku, w której nasz dobrobyt będzie rezultatem innowacji i lepszego wykorzystania zasobów, a wiedza - kluczowym elementem. Aby dokonać tych przemian, Europa potrzebuje wspólnego planu działania: strategii "UE 2020". Strategia ta powinna umożliwić UE całkowite wyjście z kryzysu i przyspieszyć przejście na inteligentną i przyjazną środowisku gospodarkę. Nowa strategia będzie się opierać na sukcesach wznowionej w 2005 r. strategii lizbońskiej, która koncentrowała się na wzroście i zatrudnieniu, a także dążyć do usunięcia pewnych niedociągnięć.

Unia Europejska przyjęła na razie główne cele unijnej Strategii 2020, którą muszą wspierać zarówno polityka rolna, jak i spójności. Dokument zawiera też zapewnienie o istotnej roli infrastruktury dla unijnego rozwoju. Podkreślanie znaczenia funduszy strukturalnych i rolnych może więc w przyszłości ułatwić walkę o zachowanie znaczących kwot na te cele w nowych budżetach. Strategia 2020 zawiera na razie cele dla całej UE do 2020 roku. Zatrudnienie w grupie osób aktywnych zawodowo, między 20. a 64. rokiem życia, ma wzrosnąć z 69 proc. do 75 proc. Inwestycje w badania naukowe i rozwój oraz innowacje muszą się zwiększyć z 2,9 proc. do 3 proc. PKB (w projekcie było 4 proc. PKB). Strategia zawiera wskaźniki ekologiczne - redukcja emisji CO2 o 20 proc., wzrost udziału źródeł odnawialnych w zużywanej energii do 20 proc., ograniczenie zużycia energii o 20 proc.15

Strategia Europe 2020 w przedstawionej wersji zawiera odniesienie do spójności terytorialnej, ale inaczej niż dotychczas. Rozumie ją jako takie działania w ramach polityki spójności, które będą jednoznacznie podporządkowane realizacji priorytetów strategii. Podporządkowanie polityki spójności wzrostowi opartemu na wiedzy i innowacjach, na gospodarce niskoemisyjnej oraz pozwalającemu na zachowanie spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej oznacza, brak koncentracji na ogólnie rozumianym wyrównywaniu dysproporcji rozwojowych, a zostanie wyraźnie ukierunkowana na wyrównywanie tych dysproporcji przede wszystkim poprzez wspieranie edukacji, innowacji, zielonej gospodarki. Polityka spójności tak rozumiana zawęża zatem obszar swojego oddziaływania.

Przewodniczący Komisji José Manuel Barroso powiedział: "Strategia UE 2020 oznacza, że w trakcie następnego dziesięciolecia Unia będzie współpracowała przy rozwiązywaniu najtrudniejszych problemów, przed jakimi kiedykolwiek stanęła Europa. Inteligentna gospodarka i mądre społeczeństwo, oparte na silnych europejskich wartościach, wspierają się nawzajem. Wzrost gospodarczy, zrównoważone finanse publiczne, przeciwdziałanie zmianom klimatu, włączenie społeczne, wzmocnienie potencjału przemysłowego i dynamiczny sektor usług nie wykluczają się wzajemnie, a wręcz przeciwnie: uzupełniają się. W dziesięcioleciu poprzedzającym 2008 r. bezrobocie w Europie spadło z 12% do 7%. Potrzebujemy dziś nowych źródeł wzrostu, które pozwolą nam zastąpić miejsca pracy zlikwidowane z powodu kryzysu. W dokumencie konsultacyjnym przedstawiliśmy pomysły, które mogą pomóc odblokować potencjał Europy. Jednocześnie możemy zwiększyć nasze wpływy w świecie i naszą zdolność do współkształtowania globalizacji, pokazując naszym partnerom, że społeczna gospodarka rynkowa jest zarówno najbardziej wydajna, jak i najbardziej sprawiedliwa."16

Komisja przedstawiła oficjalny projekt strategii "UE 2020" na początku 2010r., tak aby szefowie państw i rządów UE mogli zatwierdzić go na swoim spotkaniu zaplanowanym na wiosnę 2010 r. W tym celu Komisja opublikowała dokument otwierający konsultacje na temat lepszej przyszłości europejskiej gospodarki dzięki strategii UE 2020. Celem strategii UE 2020 jest bardziej ekologiczny wzrost gospodarczy, który jednocześnie sprzyjał będzie włączeniu społecznemu, zgodnie z wytycznymi politycznymi przedstawionymi przez przewodniczącego Barroso. Nowa strategia będzie bazowała na osiągnięciach strategii lizbońskiej, jednocześnie korzystając z jej doświadczeń. Przedstawiony dokument pokazuje, w jaki sposób UE 2020 koncentrować się będzie na umocnieniu trendów prowadzących do wyjścia z kryzysu, zapobieżeniu podobnemu kryzysowi w przyszłości oraz na trzech celach tematycznych: tworzeniu wartości dzięki wiedzy, wzmocnieniu pozycji obywateli w społeczeństwach sprzyjających włączeniu oraz tworzeniu konkurencyjnej, spójnej i bardziej przyjaznej dla środowiska gospodarki. Termin nadsyłania uwag i zamknięcia konsultacji to 15 stycznia 2010 r. Nowa Komisja Europejska przedstawi następnie szczegółową propozycję podczas wiosennych obrad Rady Europejskiej.

Komisja jest przekonana, że strategia UE 2020 powinna koncentrować się na wymienionych poniżej dziedzinach:

  1. Kreowanie wartości poprzez oparcie wzrostu na wiedzy.
  2. System kształcenia w Europie musi ulec poprawie, od przedszkoli aż do szkół wyższych, aby zwiększyć produktywność, wspierać najsłabsze grupy społeczne oraz pokonać nierówność i ubóstwo.
  3. Możliwa jest dalsza poprawa przepisów w obszarze innowacji i kreatywności w Europie, np. dzięki modernizacji systemu praw własności intelektualnej UE. Należy poprawić dostęp do kredytów, między innymi dzięki połączeniu publicznych i prywatnych źródeł kapitału służącego wzrostowi gospodarczemu.
  4. UE musi wdrożyć europejską agendę cyfrową, aby przyczynić się do powstania rzeczywiście jednolitego wspólnego rynku w handlu internetowym, tak aby konsumenci mogli korzystać z konkurencyjnych cen oferowanych w innych państwach członkowskich, a MŚP mogły zacząć działać na większych rynkach. Dostęp do Internetu i umiejętności z nim związane stają się niezbędne do pełnego uczestniczenia w codziennym życiu. "Włączenie cyfrowe" jest nadrzędnym elementem ogólnego procesu integracji społecznej.
  5. Wzmocnienie pozycji obywateli w społeczeństwach sprzyjających włączeniu.
  6. Tworzenie konkurencyjnej, spójnej i bardziej przyjaznej dla środowiska gospodarki.

6. Realizacja strategii UE 2020

W przyszłości będziemy mieli do czynienia z wysokimi cenami energii, ograniczeniami emisji dwutlenku węgla i bardziej intensywną konkurencją pod względem zasobów i rynków. Są to wszystko zagrożenia, ale można je także postrzegać jako szanse, umożliwiające budowę "nowej" gospodarki europejskiej w myśl strategii UE 2020, która miałaby znaczną przewagę konkurencyjną na świecie. Nowe, bardziej ekologiczne technologie mogą stymulować wzrost gospodarczy, przyczyniać się do tworzenia miejsc pracy i powstawania nowych usług oraz pomóc UE osiągnąć cele z zakresu przeciwdziałania zmianom klimatycznych. Niezdolność do dostosowania się do realiów XXI wieku oznaczać będzie jednak upadek Europy. Polityka wspierania innowacji ekologicznych oraz energooszczędnych produktów i systemów, zarówno na poziomie unijnym jak i krajowym, powinna obejmować system handlu emisjami, reformę podatkową, dotacje i pożyczki, inwestycje publiczne i zamówienia publiczne oraz wsparcie celowe dla badań i innowacji. Europa potrzebuje jak najszybciej inteligentnej infrastruktury transportowej oraz obejmującej całą UE "inteligentnej sieci energetycznej", jak również 100% dostępu do szerokopasmowego Internetu. UE i państwa członkowskie powinny współpracować na rzecz realizacji odpowiednich strategicznych inwestycji, dzięki którym do początku lat 20-tych XXI wieku wzrośnie bezpieczeństwo energetyczne oraz spadnie poziom emisji w odniesieniu do dwóch trzecich produkcji energii elektrycznej.

Komisja proponuje, aby realizacją strategii UE 2020 kierowała Rada Europejska, która podejmowałaby najważniejsze decyzje i wyznaczała cele w oparciu o propozycje Komisji. Komisja chciałaby, aby Parlament Europejski odgrywał znacznie większą rolę. Parlamenty narodowe także powinny zainteresować się strategią i przejąć część odpowiedzialności za jej realizację. Proponuje się, aby konkluzje z obrad Rady Europejskiej stanowiły podstawę tzw. "zintegrowanych wytycznych" potwierdzających priorytety polityczne, które powinny być wspólnie realizowane przez UE i państwa członkowskie. Dla każdego z tych celów państwa członkowskie miałyby określić cele krajowe na okres pięciu lat w zależności od swojej sytuacji i punktu wyjścia. Komisja i Rada Europejska będą co roku monitorować postępy na poziomie UE i państw członkowskich.

7. Przestrzeń wiedzy

UE 2020 będzie prawdziwą przestrzenią wiedzy pod warunkiem, że potencjał badawczy będzie w coraz większym stopniu opierał się na powiązaniach sieciowych, rozłożonych równomiernie w skali przestrzeni europejskiej. Bardzo ucieszyła nas inicjatywa powołania węzłów wiedzy w ramach Europejskiego Instytutu Technologicznego; jednak już pierwszy konkurs w ramach EIT pokazał prawdziwe oblicze tego typu instrumentów, które zostały zmonopolizowane przez dominujące ośrodki badawcze w skali europejskiej bez uwzględnienia aspektu przestrzennego. Dalszy rozwój sieci współpracy nie może dzielić przestrzeni innowacji na Europę "dwóch prędkości". Przewaga konkurencyjna sektora badawczego Zachodniej Europy powinna być sprzężona z dynamicznym rozwojem metropolii środkowoeuropejskich, których potencjał rozwojowy, oparty także na innowacjach pozwala na podnoszenie konkurencyjności całej gospodarki europejskiej.

Gospodarka cyfrowa jest bez wątpienia bodźcem rozwoju gospodarczego początków XXI stulecia. W pełni popieramy ten kierunek rozwoju gospodarczego UE, jednocześnie wskazując na narastający problem wykluczenia cyfrowego, który może stać się poważną barierą rozwoju, a nawet prowadzić do "rozwierania się nożyc" nie tylko w aspekcie przestrzennym (gorszy dostęp do infrastruktury cyfrowej w regionach oddalonych, peryferyjnych, gorzej rozwiniętych), ale przede wszystkim w aspekcie społecznym; wdrożenie z sukcesem gospodarki cyfrowej oznacza również zrównoważony rozwój technologiczny w zakresie rozwiązań aktywizujących grupy defaworyzowane na rynku pracy, w tym w szczególności osoby niepełnosprawne, słabo sytuowane, itp. Elastyczność na rynku pracy jest w obecnych czasach gwarantem nie tylko włączenia społecznego (social inclusion), ale również utrzymania stabilnego rozwoju gospodarczego. Dostosowanie do rynku pracy, mobilność oraz stałe doskonalenie systemu oświaty i kształcenia powinny stanowić nadal kluczowy element polityki społecznej i rynku pracy UE, w tym przede wszystkim strategii realizacji Europejskiego Funduszu Społecznego, który nadal powinien być kluczowym instrumentem unijnej strategii gospodarczej w zakresie zatrudnienia.

Zwracamy jednak uwagę na niebezpieczeństwa kopiowania rozwiązań w zakresie rynku pracy. Inaczej niż w przypadku rozwoju regionalnego, rynek pracy w skali poszczególnych państw cechuje się wieloma różnicami. Zasada flexicurity wymodelowana w państwach skandynawskich może być trudna w znacznie bardziej liberalnych systemach rynku pracy. Unia Metropolii Polskich w pełni popiera ideę kształcenia przez całe życie i dalsze dążenie do poprawy oferty edukacyjno-szkoleniowej. Jednocześnie zwraca uwagę na zagrożenie, jakie może wystąpić przed służbami publicznymi w zakresie możliwości prowadzenia skutecznej polityki i wykorzystania instrumentów rynku pracy, w związku z coraz większym udziałem podmiotów prywatnych w realizacji projektów edukacyjnych i społecznych, w tym z EFS.

8. Recepta na kryzys

Na czym plany walki z kryzysem i nowe regulacje miałyby polegać, nie jest już jednak wcale takie jasne. Politycy nie mają przecież całkowitej swobody działania. Formułując plany, muszą się liczyć z układem sił, z politycznym właśnie uwikłaniem. Ale nawet gdybyśmy założyli, że takie ograniczenia nie istnieją, to nie stałoby się bardziej oczywiste, co czynić należy. Doradcy ekonomiczni nie mówią wszak jednym głosem. Różnią się nie tylko oceną obecnego kryzysu, ale i bardziej ogólnymi poglądami, jak gospodarka działa i gdzie są te dźwignie, które trzeba nacisnąć, by wpłynąć na dalszy bieg zdarzeń. Nie ma jednej recepty.


Nie sposób oprzeć się wrażeniu, że cykle występują nie tylko w życiu gospodarczym, ale i w myśleniu o nim. Okresy wiary w samoczynne działanie rynku przeplatają się z przeświadczeniem o roli, jaką ma do odegrania państwo. Przez trzy ostatnie dekady dominowała retoryka neoliberalna. Z chwilą wybuchu w Stanach Zjednoczonych kryzysu bankowego jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki nadzieje przesunęły się w kierunku państwa. Opinia publiczna domaga się, by rządy przedstawiały "plany walki z kryzysem". Obserwatorzy o nastawieniu lewicowym, oskarżają neoliberalizm i globalizację. Ich zdaniem to właśnie doktryna daleko idącego uwolnienia życia gospodarczego spod kontroli państwa, w tym pozostawienie wolnej ręki korporacjom ponadnarodowym, jest główną przyczyną kryzysu.

Załamania na rynku finansowym oraz recesja sprowokowały szereg kasandrycznych komentarzy. Paul Volcker (niegdyś szef Rezerwy Federalnej, obecnie doradca ekonomiczny Baracka Obamy), Paul Krugman (w zeszłym roku laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii) i George Soros (finansista i autor książek o działaniu współczesnej gospodarki) porównali obecną sytuację do początków Wielkiego Kryzysu z lat 30. ubiegłego wieku, powszechnie uznawanego za największe dotąd załamanie w dziejach kapitalizmu17. Wypowiedzi ich miały charakter publicystyczny i nie były poparte szczegółową analizą porównawczą, ale zważywszy zarówno na autorytet tych postaci, jak i na charakter Wielkiego Kryzysu i jego skutki społeczne i polityczne (do których należało także dojście Hitlera do władzy), trudno się dziwić, że mogły wywołać wśród odbiorców dreszcz niepokoju. Analogie rzeczywiście da się dostrzec - i wtedy, i wówczas najpierw pojawiły się objawy pewnego zwolnienia w sferze realnej gospodarki, potem wystąpiły kryzysy w systemie finansów, wreszcie - spadek produkcji, zatrudnienia i obrotów międzynarodowych. Z innej strony, Wielki Kryzys był bez porównania bardziej dramatyczny zarówno jeśli chodzi o skalę ofiar w systemie finansowym, jak i głębokość załamania produkcji i zatrudnienia - przynajmniej jeśli porównać go z dotychczasowym przebiegiem dzisiejszych procesów.

Podsumowanie

Projekt Strategii 2020 wymaga dokładnego i uważnego przestudiowania, by ocenić czy i w jakim stopniu odpowiada on potrzebom rozwojowym polskiej gospodarki. Jednak to co od razu widać, to że Komisja Europejska nie ma pomysłu jak nie wpaść w pułapkę, przez którą poległa Strategia Lizbońska. Bowiem to brak spójności Strategii zdefiniowanej na poziomie całej Unii Europejskiej i strategii realizowanych przez poszczególne kraje członkowskie był istotną przyczyną niezrealizowania Strategii Lizbońskiej. Dzisiaj fundusze strukturalne są instrumentem, co prawda niedoskonałym, ale jednak pomagającym ukierunkować wydatkowanie publicznych pieniędzy na te cele, które są priorytetem UE. Żadne pozafinansowe instrumenty przekładania strategii europejskiej na strategie narodowe nie spełniły swojej roli. Przed takim samym problemem staniemy chcąc realizować Strategię Europe 2020.

Nie ma żadnych formalnych przeciwwskazań, by kraj włączył się do strefy euro w terminie innym niż początek roku kalendarzowego. Teoretycznie wyobrazić sobie można sytuację, kiedy kraj uzyskujący zniesienie derogacji wchodzi do strefy w połowie roku, wprowadzając euro jedynie w transakcjach bezgotówkowych, a pieniądz gotówkowy wprowadzając dopiero z początkiem nowego roku kalendarzowego. Dlaczego wobec tego żaden z krajów należących do strefy dotychczas tego nie zrobił? Odpowiedź nie jest zbyt trudna: potwornie komplikuje to logistykę całego przedsięwzięcia i utrudnia adaptację podmiotów gospodarczych i obywateli do nowego pieniądza. Wejście do euro w dwóch etapach: bezgotówkowym i gotówkowym byłoby przedsięwzięciem drogim i obciążonym dodatkowym ryzykiem informatycznym18.

Zresztą w naszym przypadku i w odniesieniu do roku 2011 zagadnienie ma i tak charakter czysto teoretyczny. Wejście do strefy euro z początkiem 2012 roku byłoby możliwe jedynie wówczas, gdyby uchylenie derogacji przeprowadzone zostało w pierwszej połowie 2011 roku. W naszym wariancie kalendarza nie jest to możliwe. Stąd właśnie pojawia się kłopotliwa "dziura" w drugiej połowie 2012, kiedy derogacja została już zdjęta, ale z wejściem do strefy euro musimy niepotrzebnie czekać do początku 2013 roku. Widać z tego, że dla ostatecznego terminu wprowadzenia w Polsce euro krytyczny jest ten punkt kalendarza, który mówi o dacie uchylenia derogacji. Jeśli euro miałoby być implementowane od początku 2012, trzeba by zrobić wszystko, żeby derogacja została usunięta w pierwszej połowie 2011. Moim zdaniem, pomimo tego, że Polska będzie w tym czasie sprawować prezydencję w UE, jest to jednak zadanie niewykonalne.

Bibliografia:

  1. Camagni R., 2010, Territorial competitiveness, globalisation and local milieu, European Spatial Research and Policy, 9, 63-90.
  2. Domański B., 2009, Krytyka pojęcia rozwoju a studia regionalne, Studia Regionalne i Lokalne, 16, 7-23.
  3. Ettlinger N., 2009, Local trajectories in the global economy, Progress in Human Geography, 23, 335-357.
  4. Kukliński A, 2007, The future of European Regions, (w:) Jakubowska, P., Kukliński A., Zuber P., (red.), The Future of European Regions, Warsaw: Ministry of Regional Development, 411-432.
  5. Kukliński A, 2007, The Regio Futures Programme - The Feasibility Study, (w:) Jakubowska P., Kukliński A., Zuber P., (red.), The Future of European Regions, Warsaw: Ministry of Regional Development, 455-474.
  6. Malecki E., 2009, Social capital in a regional context (w:) Jakubowska P., Kukliński A., Zuber P., (red.), The Future of European Regions, Warsaw: Ministry of Regional Development, 135-139.
  7. Phelps N. A., 2009, The locally embedded multinational and institutional culture, Area, 322, 169-178.
  8. Storper M., 2005, The resurgence of regional economies, ten years later: the region as a nexus of untraded interdependencies, European Urban and Regional Studies, 2, 191-221.
  9. Szyjko C. T., 2005: Scenariusze rozwoju polityki spójności w UE po 2006 r., "Commentationes. Zeszyt Naukowy WSM", nr 2 (1), s. 46-62.
  10. Szyjko C. T., 2008: Kształtowanie bezpieczeństwa europejskiego - wybrane problemy instytucjonalno-prawne, Warszawa.
  11. Szyjko C. T., 2009: Traktat z Lizbony - geneza, uwarunkowania, proces implementacji, [w:] Droga Polski do Lizbony, "Piotrkowskie Studia Międzynarodowe" nr 1, s. 7-38.
  12. Szyjko C.T., 2010, Programy unijne na rozwój turystyki z uwzględnieniem priorytetów środowiskowych w okresie programowania na lata 2007-2013, Zeszyty Naukowe WSE ALMAMER nr 2 (59) 2010, s. 277-293.
  13. Ślusarczyk Z., 2009: Międzyregionalna współpraca Polski z sąsiadami, Zeszyty Naukowe WSE ALMAMER,nr 4/57, s. 59-76.
  14. Ślusarczyk Z., Szyjko C. T., 2009: Kompendium. Zarządzanie funduszami strukturalnymi w UE i pozyskiwanie środków dla szkolnictwa wyższego, Piotrków Trybunalski.
  15. Ślusarczyk Z., Szyjko C. T., 2009: Energetyczno-klimatyczna współpraca świata, Poznań.
  16. Teece D. J., Pisano G. i in. (1997), Dynamic Capabilities and Strategic Management, Strategic Management Journal, 18, 509-533. Unia Europejska. Leksykon integracji, 2004: (red.) W. Bokajło, K. Dziubka, Wrocław.
  17. Unia Europejska, 2004: (red.) E. Kawecka-Wyrzykowska, E. Synowiec, Warszawa.
  18. Wspólnotowe akty prawne dotyczące pomocy przedakcesyjnej funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności, 2009: Warszawa.

Strony internetowe:

  1. Centrum Badawcze Transformacji, Integracji i Globalizacji. Witryna internetowa. www.tiger.edu.pl/aktualnosci/wroclaw.htm, stan z 9 kwietnia 2010 r.
  2. Centrum Informacji o Rynku Energii. Witryna internetowa: http://www.cire.pl/UE/odcinki.html?d_id=26515&d_typ=5, stan z 9 kwietnia 2010 r.
  3. Europa. Witryna internetowa. http://europa.eu/pol/hum/index_pl.htm, stan z 9 kwietnia 2010 r.
  4. EUR-Lex. Witryna internetowa. http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2004:175:0001 :0018: PL:PDF, stan z 3 marca 2010 r.
  5. Europa. Witryna internetowa: http://europa.eu/pol/rights/overview_pl.htm, stan z 9 kwietnia 2010 r.
  6. European Commission. Witryna internetowa: http://ec.europa.eu/environment/climat/.../e_toolkit_brochure_pl.pdf, stan z 9 kwietnia 2010 r.
  7. Helsińska Fundacja Praw Człowieka. Witryna internetowa. http://www.hfhrpol.waw.pl/Nprogram15.html, stan z 9 lutego 2010 r.
  8. http://uniasc.sm.pl/kulakowski/index.php, stan z 9 kwietnia 2010 r.

1Patrz: A. Piekara, Z. Niewiadomski (red.), Samorząd terytorialny, zagadnienia prawne i administracyjne, Warszawa 1998, s. 5-6, 80-85; Z. Leoński, Samorząd terytorialny w RP, Warszawa 2002; B. Dolnicki, Samorząd terytorialny, Kraków 2003, s. 43-55.

2http://euobserver.com/843/27778 (dostęp 26.03.2009).

3tamże.

4Oficjalna strona Centrum Informacji o Rynku Energii: http://www.cire.pl/item,39110,1,skanled.html (dostęp 19.03.2009).

5http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/1807&format=HTML&aged=0&language=PL&guiLanguage=en (dostęp 20.05.2010).

6Patrz: Europejska Karta Samorządu Lokalnego przyjęta w Strasburgu 15.10.1985, "Rzeczpospolita" z 23.10.2006.

7Wywiad z G. Sorosem: http://www.nybooks.com/articles/21352 (dostęp 10.01.2009)

8Więcej: C.T. Szyjko, Programy unijne na rozwój turystyki z uwzględnieniem priorytetów środowiskowych w okresie programowania na lata 2007-2013, Zeszyty naukowe ALMAMER ne 2 (59) 2010, s. 277-293.

9Patrz: Z. Niewiadomski (red.), Samorząd terytorialny: ustrój i gospodarka, Bydgoszcz 2000, s. 19-25; J. Wojnicki, Samorząd lokalny w Polsce i w Europie, Pułtusk 2003, s. 28-40.

10Tamże.

11Patrz: J. Wojnicki, Samorząd lokalny w Polsce i w Europie, Pułtusk 2003, s. 196-197; P. Zamiška, Samorząd w Republice Słowackiej (w:) Kongres Samorządów Terytorialnych RP, Wyd. Fundacja Rozwoju Samorządności i Prasy Lokalnej, Kraków 1998, s. 16-17.

12Patrz: Tamże, s. 162-165; patrz także: T. Kaczmarek, Struktury terytorialno-administracyjne i ich reformy w krajach europejskich, Poznań 2005.

13Patrz: J. Wojnicki, Samorząd lokalny w Polsce i..., cyt. wyd., s. 194-195.

14Por. J. Gersak, Rola i pozycja władz lokalnych w Słowenii, tamże, s. 18-19; patrz także: C. Toplak, Lokalny samorząd w Słowenii - nowe perspektywy i wyzwania, tamże, s. 20-22..

15http://www.rp.pl/artykul/13,442173_Strategia_Unii_lepsza_dla_Polski.html (dostęp: 20.05.2010).

16tamże.

17Ślusarczyk Z., Szyjko C. T., 2009: Kompendium. Zarządzanie funduszami strukturalnymi w UE i pozyskiwanie środków dla szkolnictwa wyższego, Piotrków Trybunalski, s. 34-46.

18Szyjko C. T., 2009: Traktat z Lizbony - geneza, uwarunkowania, proces implementacji, [w:] Droga Polski do Lizbony, "Piotrkowskie Studia Międzynarodowe" nr 1, s. 7-38.