Udział Polski we Wspólnej Polityce Zagranicznej i Bezpieczeństwa Unii Europejskiej

Wstęp

Po 1989 roku podstawowym celem III Rzeczpospolitej była integracja ze strukturami zachodnimi, w tym z Unią Europejską. Było to nie lada wyzwanie, biorąc pod uwagę stan polskiej gospodarki, inne pozostałości po poprzednim systemie oraz wymagania, jakie stawiała sama Unia. Dzięki jednolitej polityce w tej sferze wszystkich polskich rządów po 1989 roku, udało się ten cel osiągnąć. 1 maja 2004 roku Polska została pełnoprawnym członkiem tej organizacji1. Przystąpienie do Unii oznacza udział III RP w kształtowaniu Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa. Jak pokazały ostatnie lata, władze w Warszawie potrafiły skutecznie współdziałać z państwami Unii w tej dziedzinie, aby realizować nasze narodowe interesy.

Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa (WPZiB) stanowi II filar UE na podstawie traktatu z Maastricht2 i odnosi się do współpracy z podmiotami zewnętrznymi wobec Unii Europejskiej. Europejska Polityka Bezpieczeństwa i Obrony (EPBiO) jest swoistym dopełnieniem WPZiB, dlatego też opisane przeze mnie zostaną obie te płaszczyzny realizacji stosunków zewnętrznych UE.

Struktury odpowiedzialne za realizację WPZiB oraz EPBiO w Polsce

Opracowywaniem polskich stanowisk w zakresie WPZiB zajmuje się ministerstwo spraw zagranicznych. W jego strukturze funkcjonują dwa departamenty zajmujące się tą dziedziną: Departament Polityki Europejskiej (DUE) i Departament Polityki Bezpieczeństwa (DPB). Do zakresu odpowiedzialności Departamentu Polityki Europejskiej należą:

  1. analizowanie stanu oraz rozwoju Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa oraz Stosunków Zewnętrznych Unii Europejskiej (m.in. z NATO i innymi organizacjami międzynarodowymi);
  2. koordynowanie wypracowywania stanowiska Polski w sprawach z zakresu WPZiB oraz zapewnienie obsługi pracy Dyrektora Politycznego i Korespondenta Europejskiego;
  3. prowadzenie spraw związanych z wypracowywaniem strategii aktywnego członkostwa Polski w Unii Europejskiej w odniesieniu do głównych polityk wspólnotowych UE, a także analizowanie stanowiska państw członkowskich UE w sprawach integracji europejskiej;
  4. współpraca z właściwą komórką organizacyjną w sprawach wprowadzania do polskiego porządku prawnego decyzji organizacji i instytucji międzynarodowych w zakresie wprowadzania, zawieszenia i znoszenia sankcji międzynarodowych;
  5. koordynowanie prac związanych z udziałem Rzeczypospolitej Polskiej w dyskusji na temat kształtu instytucjonalnego UE;
  6. zapewnienie obsługi przedstawicieli polskich biorących udział w posiedzeniach Rady Europejskiej oraz Rady ds. Ogólnych i Stosunków Zewnętrznych3.

Do zadań Departamentu Polityki Bezpieczeństwa MSZ zaliczamy m.in.:

  1. koordynowanie we współpracy z Departamentem Polityki Europejskiej problematyki Europejskiej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony;
  2. formułowanie wniosków dotyczących zaangażowania RP w rozwój europejskich zdolności obronnych z punktu widzenia interesów bezpieczeństwa Polski;
  3. prowadzenie spraw polityki bezpieczeństwa, w tym dotyczących problematyki NATO, OBWE oraz WPZiB, nieproliferacji, kontroli eksportu, kontroli zbrojeń i rozbrojenia;
  4. analizowanie problemów bezpieczeństwa i obronności, w tym identyfikowanie i analizowanie zagrożenia bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej;
  5. zapewnianie obsługi uczestnictwa RP w inicjatywach rozbrojeniowych i w pracach międzynarodowych ugrupowań nieproliferacji i kontroli eksportu oraz w realizacji zobowiązań międzynarodowych w tym zakresie;
  6. współpracowanie z właściwą komórką organizacyjną w sprawach związanych z wprowadzaniem do polskiego porządku prawnego decyzji organizacji i instytucji międzynarodowych w zakresie wprowadzania, zawieszania i znoszenia sankcji międzynarodowych;
  7. przygotowywanie ekspertyz i wniosków dotyczących polityki bezpieczeństwa oraz reżimu i architektury bezpieczeństwa międzynarodowego;
  8. opiniowanie celowości członkostwa RP w organizacjach międzynarodowych zajmujących się nieproliferacją, kontrolą eksportu, rozbrojeniem i kontrolą zbrojeń oraz ocena realizacji zobowiązań międzynarodowych w tym zakresie;
  9. nadzorowanie pracy Stałego Przedstawiciela Rzeczypospolitej Polskiej przy NATO i UZE, Przedstawicielstwa RP przy OBWE oraz Przedstawicielstwa RP przy UE (z zakresu spraw EPBiO)4.

W Polsce nie powstał jeszcze efektywny system kontroli parlamentarnej w obszarze WPZiB. Ani sejmowa Komisja ds. Unii Europejskiej, ani senacka komisja o tej samej nazwie nie mają uprawnień do kontrolowania misji podejmowanych w ramach WPZiB.

Strategia Bezpieczeństwa Polski jako dokument regulujący kształt polskiego stanowiska w kwestii WPZiB/EPBiO

Rada Ministrów przyjęła 22 lipca 2003 roku Strategią Bezpieczeństwa Narodowego RP, zatwierdzoną przez prezydenta 8 września tego samego roku. W akcie tym podkreślono, że przystąpienie Polski do UE wzmacnia podstawy bezpieczeństwa narodowego RP. Zapowiedziano, że Polska będzie aktywnie uczestniczyć w rozwoju EPBiO jako niezbędnego dopełnienia WPZiB oraz jako mechanizmu, w ramach którego możliwa jest poprawa zdolności operacyjnych państw członkowskich. W dokumencie tym Polska popierała rozwój zdolności cywilnych i wojskowych w ramach UE, jednakże z zastrzeżeniem, że będą one stanowiły europejskich filar NATO. Wskazano na niezbędność wzajemnego uzupełniania się i wzmacniania wysiłków w zakresie budowy zdolności podejmowanych w ramach NATO i UE. Zapowiedziano też podjęcie wysiłków dla wniesienia odpowiedniego wkładu w zdolności unijne. Za istotną uznana została harmonizacja zakupów oraz europejskiego rynku uzbrojenia w sposób zapewniający wykorzystanie specyficznych zdolności i doświadczeń wszystkich członków UE5.

Cztery lata później, 5 listopada 2007 roku uchwalona została nowa Strategia Bezpieczeństwa Narodowego RP. Odzwierciedlała ona zmiany, jakie zaszły w zakresie uwarunkowań bezpieczeństwa Rzeczpospolitej Polskiej od 2003 roku, w tym członkostwo Polski w Unii Europejskiej. Podkreślono w niej, że pozostaje skorelowana ze strategiami sojuszniczymi - Koncepcją Strategiczną NATO i Europejską Strategią Bezpieczeństwa. W polityczno-wojskowym wymiarze bezpieczeństwa dla Polski najważniejsze forum współpracy stanowi Sojusz Północnoatlantycki. Ważne jest umacnianie transatlantyckiej wspólnoty poprzez zacieśnianie stosunków między UE a Stanami Zjednoczonymi, zwłaszcza ich kooperatywności oraz komplementarności w dziedzinie bezpieczeństwa. Pierwszoplanową rolę przyznano też dwustronnym stosunkom między Polską a USA. Mimo to w nowej Strategii zauważono, że "członkostwo w UE w istotnym stopniu determinuje podstawy bezpieczeństwa Polski. Radykalnie zwiększyło możliwości realizacji polskiej polityki bezpieczeństwa i zdolności oddziaływania międzynarodowego". Bezpieczeństwo Polski w coraz większym stopniu stanowi integralną część bezpieczeństwa UE. W interesie bezpieczeństwa RP jest umacnianie pozycji Unii w świecie i zwiększenie jej międzynarodowego zaangażowania zarówno w skali regionalnej, jak i globalnej. Polska będzie aktywnie uczestniczyć w rozwoju WPZiB, dążąc do zacieśnienia współpracy państw członkowskich, zbliżania stanowisk i harmonizowania interesów oraz wypracowania nowych instrumentów wspólnej polityki. Twórcy Strategii podkreślili też, iż Polska opowiada się za rozwojem EPBiO. Zadeklarowano wniesienie znaczącego wkładu w rozwój wojskowych i cywilnych zdolności UE w zakresie reagowania kryzysowego oraz stopniowe zwiększanie w zaangażowania w tworzenie europejskich sił szybkiego reagowania, także przez udział w tworzeniu grup bojowych. Polska ma wnosić znaczący wkład ludzki i materialny w organizowane przez Unię misje stabilizacyjne, pokojowe, ratownicze i humanitarne6.

Zaangażowanie Polski w WPZiB/EPBiO w praktyce

Od początku przystąpienia Polski do UE priorytetowe znaczenie dla Warszawy miało wzmocnienie i zdynamizowanie współpracy Unii z jej wschodnimi sąsiadami. Polska działała na rzecz rozwoju Europejskiej Polityki Sąsiedztwa oraz popierała rozwój długoterminowych relacji UE z państwami Europy Wschodniej o proeuropejskich aspiracjach, zwłaszcza Ukrainą i Mołdawią. Zabiegała również o kontynuowanie na forum Unii rozmów na temat perspektyw rozwoju stosunków UE-Białoruś.

W 2005 roku Polska brała czynny udział w budowaniu strategicznego partnerstwa między Rosją a UE. Jego podstawą miały być plany działań w "czterech przestrzeniach": gospodarki, bezpieczeństwa zewnętrznego; wolności, sprawiedliwości i bezpieczeństwa wewnętrznego; badań naukowych, kultury i edukacji. Duże znaczenie przykładano do tego, aby współpraca UE-Rosja opierała się na powszechnie stosowanych w Unii wartościach. Przedstawiciele Polski aktywnie uczestniczyli też w dyskusji na temat możliwości poprawy warunków współpracy Obwodu Kaliningradzkiego z UE.

W 2004 roku przy dużym zaangażowaniu Polski i UE na Ukrainie zwyciężył wybory prezydenckie przedstawiciel demokratycznej opozycji Wiktor Juszczenko7. Od tamtej pory Kijów jednoznacznie deklarował chęć przystąpienia Ukrainy do UE, a dyplomacja polska "lobbowała" na rzecz Ukrainy na salonach europejskich.

Inaczej przedstawiała się sytuacja Białorusi. W listopadzie 2005 roku Rada Unii Europejskiej przyjęła - głównie z inicjatywy Polski - konkluzje, w których odniesiono się do sytuacji na Białorusi. Udało się przeforsować zwiększenie środków na wsparcie społeczeństwa obywatelskiego na Białorusi i przekonać unijnych partnerów do szczególnego potraktowania zbliżających się wyborów w tym kraju. Dzięki aktywności polskiego ministra spraw zagranicznych w konkluzjach Rady UE odniesiono się również do represji wobec Związku Polaków na Białorusi (które notabene trwają do dziś). Pozytywnym efektem działalności Polski było zwiększenie zainteresowania UE sytuacją na Białorusi i podjęcie debaty na temat zaktywizowania unijnej polityki wobec tego kraju. Warszawa jednoznacznie wskazywała na potrzebę zwiększenia presji na władze białoruskie (m.in. za pomocą sankcji wizowych) i jednoczesnego przedstawienia oferty ściślejszej współpracy z UE.

Duży udział III RP miała w pracach UE podejmowanych w celu rozwoju stosunków z państwami Afryki, Pacyfiku i Karaibów, m.in. w ramach umowy z Kotonu. Polska wspierała działania na rzecz wzmocnienia współpracy zarówno z krajami Unii Afrykańskiej, jak i afrykańskimi organizacjami subregionalnymi, takimi jak IGAD (Międzynarodowy Organ ds. Rozwoju), ECOWAS (Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki zachodniej), SADC (Wspólnota Rozwojowa Afryki Południowej) oraz EAC (Wspólnota Afryki Wschodniej).


Newsletter



Wiadomość HTML?